Kronik yara bakımı: iyileşmeyen yaralarda tedavi yöntemleri

Kronik yara nedir, neden iyileşmez?

Sağlıklı bir yara belirli aşamalardan geçerek kapanır. Ancak bazı yaralar bu süreçte bir aşamada takılı kalır. MedlinePlus'a göre bir yaranın iyileşmemesinin nedenleri şunlar olabilir:

• Kan dolaşımının yetersiz olması
• Sinir hasarı: Özellikle diyabette ayaklarda his kaybı yaralanmaların fark edilmemesine yol açabilir.
• Kemik enfeksiyonu
• Hareketsizlik: Uzun süre aynı pozisyonda kalmak deriye sürekli bası yapar.
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması
• Yetersiz beslenme
• Sigara ve alkol kullanımı

Tedavinin başarısı büyük ölçüde bu nedenlerin bulunup düzeltilmesine bağlıdır.

Sık görülen kronik yara türleri

Bası yarası (yatak yarası)

NHS'e göre bası yaraları en çok hareket kısıtlılığı olan kişilerde görülür. Daha önce bası yarası geçirmiş olmak, yakın zamanda yoğun bakımda kalmak ya da ameliyat olmak, düşük kilo, dolaşım bozukluğu, hassas deri ve his kaybı da riski artırır. NHS'e göre ilk belirtiler, üzerine bastırıldığında rengi değişmeyen deri lekeleridir; açık tenli kişilerde kırmızı, koyu tenli kişilerde mor ya da mavimsi görünebilir. Bölge sıcak, sert, ağrılı ya da kaşıntılı olabilir. Bası yaraları genellikle yavaş gelişir; ancak birkaç saat içinde de ortaya çıkabilir.

Bacakta toplardamar yarası (venöz ülser)

NHS'e göre venöz bacak ülseri, diz ile ayak bileği arasında görülen ve iyileşmesi 2 haftadan uzun süren bir yaradır. Bacak toplardamarlarındaki basınç artışının deriyi zayıflatması sonucu, çoğu zaman küçük bir yaralanmanın ardından gelişir. NHS'e göre daha önce bacakta pıhtı geçirmiş olmak, hareketsizlik, fazla kilo, varis ve yakın zamanda geçirilmiş bacak ameliyatı riski artırır. Ağrı, kaşıntı, şişlik, yara çevresindeki deride renk değişikliği ya da sertleşme ve kötü kokulu akıntı görülebilir. NHS'e göre İngiltere'de yaklaşık her 500 kişiden 1'inde, 80 yaş üstünde ise yaklaşık her 50 kişiden 1'inde görülür. Bkz. Varis nedir?

Diyabetik ayak yarası

MedlinePlus, diyabetik ayak yaralarını yara bakım merkezlerinde sık tedavi edilen yaralar arasında sayar. Diyabette sinir hasarı ve dolaşım bozukluğu, ayaktaki küçük yaraların fark edilmeden büyümesine ve geç iyileşmesine yol açabilir. Bkz. Tip 2 diyabet nedir?

Diğer yaralar

MedlinePlus'a göre iyileşmeyen ameliyat yaraları ve radyoterapiye bağlı yaralar da kronik yara bakımı gerektirebilir. Derin yanıkların bakımı için bkz. Yanık tedavisi ve deri nakli

Kronik yara nasıl değerlendirilir?

MedlinePlus'a göre yara bakım ekibi önce yarayı inceler ve ölçer, yaranın bulunduğu bölgedeki kan akımını değerlendirir ve kişiye özel bir tedavi planı oluşturur. Bu değerlendirmede:

• Yaranın ne zamandır var olduğu ve nasıl başladığı sorulur.
• Diyabet, damar hastalıkları ve beslenme durumu gibi iyileşmeyi etkileyen sorunlar araştırılır; gerekirse kan şekeri ve uzun dönem şeker göstergesi (HbA1c) gibi testler istenir. Bkz. HbA1c testi nedir?
• Bacak yaralarında damarların durumu Doppler ultrason gibi yöntemlerle değerlendirilebilir.
• Kemik enfeksiyonu şüphesi varsa ek tetkikler istenebilir.

Tedavi yöntemleri

MedlinePlus'a göre yara bakım merkezlerinde kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

Ölü dokunun temizlenmesi (debridman)

Yaradaki ölü deri ve dokunun uzaklaştırılmasıdır. MedlinePlus'a göre cerrahi aletlerle, girdap banyosuyla, dokuyu çözen enzimli ürünlerle ya da ıslaktan kuruya pansumanlarla yapılabilir. Ölü doku, iyileşmeyi geciktirir ve enfeksiyon riskini artırır.

Pansumanlar

MedlinePlus'a göre yaranın uygun nemde kalmasını sağlamak için jel, köpük, gazlı bez ya da şeffaf film gibi farklı pansumanlar kullanılır. Pansuman seçimi; yaranın derinliğine, akıntı miktarına ve enfeksiyon olup olmamasına göre yapılır.

Basınç (kompresyon) tedavisi

NHS'e göre venöz bacak ülserlerinde yaranın temizlenip pansumanlanmasının yanı sıra, bacaklardaki kan akımını iyileştirmek için basınç uygulayan bandajlar ya da çoraplar kullanılır. NHS'e göre bu tedaviyle venöz bacak ülserlerinin çoğu 6 ay içinde iyileşir; bazıları daha uzun sürebilir.

Vakum (negatif basınçlı) yara tedavisi

MedlinePlus, negatif basınç tedavisini kullanılabilecek yöntemler arasında sayar. Bu yöntemde yaranın üzerine özel bir sünger ve örtü yerleştirilir ve bir cihaz aracılığıyla yaraya kontrollü bir emme (vakum) uygulanır. Yaranın özelliğine göre hekim tarafından planlanır.

Hiperbarik oksijen tedavisi

MedlinePlus'a göre kişinin basınçlı bir odada oksijen soluduğu bu tedavi, dokulara ulaşan oksijen miktarını artırmayı amaçlar. Uygun olduğu durumları hiperbarik tıp uzmanı belirler.

Diğer yöntemler

MedlinePlus'a göre ultrason tedavisi, yapay deri ürünleri, büyüme faktörleri ve deri nakli de kullanılabilir. MedlinePlus'ın deri nakli bilgilerine göre greftler; bası, toplardamar ve diyabete bağlı iyileşmeyen yaralarda da uygulanabilir.

Bası yaralarında tedavi

NHS'e göre bası yarasının tedavisi ağırlığına göre değişir. Düzenli pozisyon değişikliği, basıyı azaltan özel yatak ve minderler, yarayı koruyan pansumanlar, krem ve merhemler kullanılır; enfeksiyon varsa antibiyotik verilir. NHS'e göre bası yarası ağırsa ya da diğer tedaviler işe yaramadıysa yaranın temizlenip kapatılması için ameliyat gerekebilir.

Enfeksiyonun tedavisi

NHS'e göre antibiyotikler yarada enfeksiyon varsa kullanılır; ancak venöz ülserlerde yaranın iyileşmesini tek başına hızlandırmaz.

Yara bakım ekibi

MedlinePlus'a göre kronik yara bakımı bir ekip işidir. Hekimler tedaviyi planlar ve yönetir; hemşireler yarayı temizler, pansumanı yapar ve kişiye ya da yakınlarına evde yara bakımını öğretir; fizyoterapistler hareketliliğin artırılmasına yardımcı olur. Yaranın nedenine göre diyabet, damar hastalıkları ya da beslenme konusunda uzman hekimler de sürece katılabilir. Kronik yara tedavisi çoğu zaman haftalar ya da aylar sürer; bu süreçte kontrollerin düzenli sürdürülmesi önemlidir.

Evde yara bakımı ve iyileşmeyi destekleme

MedlinePlus'a göre yara bakım ekibi, ziyaretler arasında evde nasıl bakım yapılacağını öğretir ve beslenme, diyabet kontrolü, sigaranın bırakılması ve ağrı yönetimi konularında destek verir. Ziyaretler haftalık ya da daha sık olabilir.

Bası yaralarından korunmak için (NHS):

• Sık sık pozisyon değiştirin ya da yakınınızın pozisyonunu değiştirmesine yardım edin.
• Basıyı azaltan özel yatak ve minderler kullanın.
• Deriyi her gün kontrol edin.
• Mümkün olduğunca hareketli kalın ve dengeli beslenin.
• Sigara içmeyin.

Bacak ülserinin tekrarlamasını önlemek için (NHS):

• Önerildiyse basınç çoraplarını düzenli giyin.
• Sağlıklı kiloyu koruyun ve düzenli egzersiz yapın.
• Dinlenirken bacaklarınızı yukarıda tutun.
• Sigarayı bırakın.
• Hareketsizlik ya da varis gibi altta yatan nedenler için tedavi alın.