Kist hidatik (ekinokokkoz) nedir? Bulaşma, belirtiler ve tedavi

Kist hidatik nedir?

Halk arasında "köpek kisti" olarak da bilinen kist hidatik, hayvanlardan insana bulaşan (zoonotik) bir parazit hastalığıdır. CDC'ye göre hastalığa Echinococcus granulosus adlı çok küçük bir şerit kurdunun larva (genç) dönemi yol açar. Bu larvalar insan vücudunda iç organlara yerleşerek zamanla büyüyen, içi sıvı dolu kistler oluşturur.

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kistlerin boyutu nohut büyüklüğünden çok daha büyük boyutlara kadar değişebilir. Hastalık, kistin bulunduğu organa ve büyüklüğüne göre farklı belirtiler verebilir; tedavi edilmezse ciddi sonuçlara, hatta ölüme yol açabilir. WHO, Türkiye'nin de aralarında bulunduğu üç ülkede kırsal nüfusta yapılan bir çalışmada birçok vakanın belirti vermediğini ve uygun tanı ve tedavi almadan kaldığını aktarır.

Parazitin yaşam döngüsü

Hastalığın nasıl bulaştığını anlamak için parazitin yaşam döngüsünü bilmek yararlıdır. WHO'ya göre insanlardaki vakaların büyük çoğunluğuna yol açan parazit türü, köpek–koyun–köpek döngüsüyle yaşamını sürdürür. T.C. Sağlık Bakanlığı döngüyü şöyle anlatır:

1. Köpekte erişkin parazit: Erişkin şerit kurdu köpek, kedi, tilki, çakal ve kurt gibi et yiyen hayvanların bağırsağında yaşar. Köpekte genellikle hiçbir hastalık belirtisi yapmaz.
2. Yumurtaların çevreye yayılması: Parazit yumurtlar; yumurtalar hayvanın dışkısıyla toprağa, otlara ve sulara karışır.
3. Ara konakta kist oluşumu: Bu yumurtalarla bulaşmış otları yiyen koyun, keçi, sığır gibi hayvanların iç organlarında kistler gelişir.
4. Döngünün tamamlanması: Kistli iç organlar köpeklere yedirildiğinde kistin içindeki genç parazitler köpeğin bağırsağına yerleşip olgunlaşır ve döngü yeniden başlar.

İnsan bu döngüde "kazara ara konak" olur. WHO'ya göre insan, parazit yumurtalarını ağız yoluyla aldığında enfekte olur; ancak hastalığı başkasına bulaştırmaz.

Nasıl bulaşır?

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre parazit yumurtaları şu yollarla insana geçer:

• Köpek dışkısıyla kirlenmiş, iyi yıkanmamış sebze ve meyvelerin yenmesi
• Kaynağı belli olmayan, kirlenmiş suların içilmesi
• Kurumuş köpek dışkısındaki yumurtaların tozla uçuşarak solunması ya da yiyeceklerin üzerine konması
• Paraziti taşıyan köpekler sevildikten sonra ellerin iyice yıkanmaması

WHO da bulaşmanın kirlenmiş yiyecek, su ve toprakla ya da hayvanlarla doğrudan temasla olduğunu belirtir. Kist hidatik insandan insana bulaşmaz.

Belirtileri nelerdir?

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kist küçükken uzun yıllar boyunca hiçbir şikâyete yol açmayabilir. WHO da hastalığın belirtisiz kuluçka döneminin yıllarca sürebileceğini belirtir. Kist büyüdükçe bulunduğu organa ve çevresine yaptığı baskıya göre belirtiler ortaya çıkar.

Karaciğer kisti

Kistler en sık karaciğerde görülür. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre şu belirtiler olabilir:

• Karnın sağ üst bölümünde ağrı
• Bulantı ve kusma
• Bazen kaşıntı ve sarılık (ciltte ve gözlerde sararma)

Akciğer kisti

Akciğer tutulumunda şunlar görülebilir:

• Öksürük. WHO'ya göre süregen öksürük olabilir. Bkz. Kronik öksürük nedenleri
• Nefes darlığı
• Göğüs ağrısı
• Öksürükle kan gelmesi

Diğer organlar

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kistler nadiren dalak, karın zarı, böbrek, kemik, göz yuvası, beyin, kalp ve yumurtalıklara da yerleşebilir. Beyinde baş ağrısı, kusma ve bilinç bozukluğu; kemikte kırıklar görülebilir. WHO, kilo kaybı ve halsizlik gibi genel belirtilerin de olabileceğini belirtir.

Kistin patlaması

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kist patladığında alerjik reaksiyonlar ortaya çıkabilir.

Tanı nasıl konur?

T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre tanı; hastanın şikâyetleri, muayene bulguları, röntgen ve kan testleriyle konur. Tanıda kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Ultrasonografi: WHO'ya göre kist hidatik tanısında tercih edilen yöntemdir. Karaciğerdeki kistin büyüklüğünü, iç yapısını ve evresini gösterir. Bkz. Ultrason nedir?
• Bilgisayarlı tomografi (BT) ve MR: WHO, ultrasonu tamamlamak için BT ve MR'ın kullanılabileceğini belirtir. Bkz. Tomografi nedir?
• Akciğer grafisi: Akciğerdeki kistleri göstermek için kullanılır.
• Kan testleri (seroloji): T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kanda bu parazite karşı oluşmuş antikorlar araştırılır; klinik ve görüntüleme bulgularıyla kist hidatik şüphesi olan hastalarda sıklıkla bu testlere başvurulur.

Kistler bazen başka bir nedenle yapılan bir ultrason ya da tomografide tesadüfen fark edilebilir.

Tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi kararı; kistin evresine, büyüklüğüne, bulunduğu organa, sayısına ve kişinin genel sağlık durumuna göre verilir. WHO dört temel yaklaşım tanımlar:

• Ameliyat: Kistin cerrahi olarak çıkarılması. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre ulaşılabilir bölgelerdeki kistlerde ilk tercih edilen yöntemlerdendir.
• İğneyle boşaltma (PAIR yöntemi): Kistin ultrason eşliğinde iğneyle delinmesi, sıvısının çekilmesi, içine parazit öldürücü bir madde verilmesi ve yeniden boşaltılması işlemidir. Girişimsel radyoloji uzmanlarınca uygulanabilir. Bkz. Girişimsel radyoloji nedir?
• İlaç tedavisi: T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre ulaşılamayan bölgelerdeki kistlerde, birden fazla organ tutulduğunda, çok küçük kistlerde ya da ameliyat veya iğneyle boşaltma için genel durumu uygun olmayan hastalarda kullanılabilir.
• İzlem: T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kireçlenmiş (etkinliğini yitirmiş) kistlerde tedavi yapılmadan izlem önerilir. WHO da bazı kistlerde "bekle ve izle" yaklaşımını seçenekler arasında sayar.

Hangi yöntemin uygun olduğuna genel cerrahi, göğüs cerrahisi, enfeksiyon hastalıkları ve girişimsel radyoloji uzmanları birlikte karar verebilir. Tedaviden sonra hekiminizin önerdiği kontrol muayenelerine ve görüntüleme tetkiklerine düzenli gitmeniz önemlidir. Tedavi sürecinde ateş, artan karın ağrısı, sarılık ya da nefes darlığı gibi yeni belirtiler olursa vakit kaybetmeden ekibinize haber verin.

Kist hidatikten korunma

T.C. Sağlık Bakanlığı'nın korunma önerileri şunlardır:

• Taze sebze ve meyveleri iyice yıkadıktan sonra yiyin. Bkz. Mutfakta gıda güvenliği
• Köpeklere dokunduktan sonra ellerinizi iyice yıkayın. Bkz. El yıkama nasıl yapılır?
• Kaynağı bilinmeyen suları içmeyin.
• Çocukların eve gelince ellerini iyice yıkamasını sağlayın.
• Köpeklere asla çiğ et ve kistli iç organ yedirmeyin.
• Köpekleri yılda dört kez iç parazitlere karşı ilaçlatın.
• Hayvanların sokakta değil, uygun mezbahalarda ve veteriner hekim denetiminde kesilmesini sağlayın.
• Kurban Bayramı'nda kesilen hayvanların kistli organlarını köpeklere vermeyin; yakarak ya da derin bir çukura gömerek imha edin.
• Köpekleri çocuk oyun alanları, park ve okul bahçesi gibi yerlerde dolaştırmayın.

WHO da köpeklerin düzenli olarak parazit ilacıyla tedavi edilmesini, kesimhane hijyeninin iyileştirilmesini ve toplumun bilinçlendirilmesini hastalığın kontrolünde temel önlemler olarak sayar.