Girişimsel radyoloji ve embolizasyon nedir?

Girişimsel radyoloji nedir?

MedlinePlus, girişimsel radyologları; tomografi, ultrason, MR ve floroskopi gibi görüntüleme yöntemlerini işlemlere yol göstermek için kullanan hekimler olarak tanımlar. Görüntüleme, kateterlerin, tellerin ve diğer küçük araçların vücuda yerleştirilmesinde hekime rehberlik eder.

Klasik cerrahide hedef organa ulaşmak için cilt ve dokular açılır. Girişimsel radyolojide ise hekim çoğunlukla ciltte açılan iğne büyüklüğünde bir delikten girer ve hedefe kan damarlarının içinden ya da doğrudan doku içinden, görüntüleri izleyerek ilerler. MedlinePlus, bu sayede vücudun hemen her bölgesindeki sorunların büyük kesiler kullanmadan saptanabildiğini veya tedavi edilebildiğini belirtir.

Türkiye'de bu alandaki işlemler çoğunlukla radyoloji uzmanlığı üzerine girişimsel radyoloji yan dal eğitimi almış hekimler tarafından yapılır. Bazı damar içi işlemler kardiyoloji, kalp ve damar cerrahisi veya beyin cerrahisi gibi bölümlerde de uygulanabilir.

Hangi işlemler yapılır?

MedlinePlus'ın örnek olarak sıraladığı girişimsel radyoloji işlemleri şunlardır:

• Damar açma işlemleri: Daralmış veya tıkanmış damarların balonla genişletilmesi (anjiyoplasti) ve stent yerleştirilmesi
• Embolizasyon: Kanamanın durdurulması amacıyla damarın tıkanması
• Kanser tedavileri: Tümörü besleyen damara doğrudan ilaç verilen kemoembolizasyon gibi işlemler
• Tümör ablasyonu: Tümörün ısı veya soğuk ile yok edilmesi
• Vertebroplasti: Çökmüş omur kemiğine kemik çimentosu verilmesi
• Biyopsiler: Organlardan ve memeden görüntüleme eşliğinde doku örneği alınması
• Rahim atardamarı embolizasyonu: Miyomların tedavisi
• Beslenme tüpü yerleştirilmesi
• Kalıcı damar yolu kateterleri: Uzun süreli tedavi için port ve benzeri kateterlerin yerleştirilmesi

MedlinePlus ayrıca girişimsel radyologların kanserler ve tümörler, atardamar ve toplardamar tıkanıklıkları, rahim miyomları, sırt ağrısı, karaciğer ve böbrek sorunları gibi pek çok durumda tedavi sunduğunu belirtir.

Embolizasyon nedir?

Cleveland Clinic embolizasyonu, belirli bir kan damarını tıkayan ya da kapatan, minimal invaziv (dokuya en az zarar veren) bir işlem olarak tanımlar. Damarın içine kan akışını engelleyen bir madde yerleştirilir. Amaç, istenmeyen bir kanamayı durdurmak, anormal bir damarı kapatmak veya bir tümörün ya da miyomun beslenmesini azaltmaktır.

Hangi durumlarda kullanılır?

Cleveland Clinic'in listesine göre embolizasyon şu durumlarda kullanılabilir:

• Atardamar ile toplardamar arasında anormal bağlantılar (arteriyovenöz malformasyon) ve diğer damar malformasyonları
• Beyin anevrizmaları
• Kanayan kanserler ve tümörler
• Sık tekrarlayan burun kanamaları
• Ülser veya bağırsak cepçiklerinden kaynaklanan sindirim sistemi kanamaları
• Ağır adet kanamaları ve rahim miyomları
• Aşırı çalışan dalak
• Kaza ve yaralanmalarda organ kanamaları
• Varikosel (testis toplardamarlarında genişleme)

Kullanılan maddeler

Cleveland Clinic, embolizasyonda kullanılan başlıca maddeleri şöyle sıralar:

• Metal sarmallar (koil): Paslanmaz çelik ve platinden yapılan, istenen noktaya hassas biçimde yerleştirilebilen küçük yaylar
• Parçacıklar: Küçük damarları kalıcı olarak tıkayan, farklı boyutlarda küreler
• Sıvı yapıştırıcılar: Hızla sertleşerek anormal damarları kapatan maddeler
• Jelatin süngerler: Birkaç gün içinde eriyen, geçici tıkama sağlayan maddeler
• Balonlar: Damarı geçici ya da kalıcı olarak kapatan küçük balonlar
• Sıvı sklerozan maddeler: Damar dokusunu harap ederek kapanmasını sağlayan maddeler

Hangi maddenin kullanılacağı, tıkanacak damarın büyüklüğüne, tıkamanın geçici mi kalıcı mı olması gerektiğine ve tedavi edilen hastalığa göre seçilir.

İşlem öncesi hazırlık

Girişimsel işlemlerden önce genellikle bir değerlendirme görüşmesi yapılır. Bu görüşmede işlemin amacı, olası yararları, riskleri ve diğer seçenekler anlatılır; onam formu imzalanır. Hazırlıkta sık karşılaşılan adımlar şunlardır:

• Kan testleri: Pıhtılaşma değerleri ve böbrek fonksiyonları kontrol edilir; çünkü işlemde kontrast madde kullanılır ve damara giriş yapılır.
• İlaçların gözden geçirilmesi: Kan sulandırıcı ve antiagregan ilaçlar, şeker ilaçları ve bitkisel ürünler için size özel talimat verilir. Hiçbir ilacı kendi başınıza bırakmayın.
• Alerjiler: Özellikle kontrast maddeye karşı önceki tepkilerinizi bildirin.
• Açlık: Sakinleştirici verilecek işlemlerden önce birkaç saat aç kalmanız istenebilir.
• Refakatçi: Sedasyon sonrası araç kullanmamanız gerektiği için eve dönüşte size eşlik edecek birini ayarlayın.
• Gebelik olasılığı: İşlemler floroskopi eşliğinde yapıldığı için mutlaka bildirin.

Embolizasyon nasıl yapılır?

Cleveland Clinic'in anlatımına göre işlem genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Rahatlamanız için hafif bir sakinleştirici (sedasyon) verilir; giriş yerine lokal uyuşturma yapılır. MedlinePlus, girişimsel işlemlerde çoğu kişinin yalnızca orta düzeyde sedasyona ihtiyaç duyduğunu belirtir.
2. Girişimsel radyolog bileğinizde, kasığınızda veya boynunuzda ciltte küçük bir delik açar.
3. Bu delikten ince bir tüp (kateter) damara yerleştirilir ve tedavi edilecek bölgeye doğru ilerletilir.
4. Floroskopi gibi görüntüleme yöntemleri kateterin yolunu gösterir; damarların daha net görünmesi için kateterden kontrast madde verilir.
5. Hedefe ulaşıldığında embolizan madde bırakılır ve kan akışının durduğu görüntüyle doğrulanır.
6. İşlem bitince kateter çıkarılır; giriş yerine bası uygulanır veya kapatma cihazı kullanılır.

İşlemin süresi, tedavi edilen bölgeye ve işlemin karmaşıklığına göre değişir.

Miyom embolizasyonu

Rahim atardamarı embolizasyonu, girişimsel radyolojinin en bilinen uygulamalarından biridir. NHS, bu yöntemi miyomlara giden kan akışının engellendiği ve miyomların küçülmesinin sağlandığı, ameliyat gerektirmeyen bir işlem olarak tanımlar. NHS'ye göre miyomlar için diğer seçenekler arasında miyomların ameliyatla çıkarılması (miyomektomi), rahmin alınması (histerektomi) ve rahim iç zarının ısıyla yok edildiği endometriyal ablasyon bulunur.

Hangi yöntemin uygun olduğu; miyomların sayısına, boyutuna, yerine, yakınmalara ve kişinin ileride gebelik isteğine göre kadın doğum uzmanı ve girişimsel radyolog tarafından birlikte değerlendirilir. Gebelik planı olan kadınlarda bu konunun işlem öncesinde ayrıntılı konuşulması önemlidir.

İşlem sonrası iyileşme

Cleveland Clinic, embolizasyon sonrası çoğu kişinin en az bir gece hastanede kaldığını ve çoğunun bir hafta içinde günlük işlerine döndüğünü belirtir. MedlinePlus ise girişimsel radyoloji işlemlerinin çoğundan sonra hastanede kalma gereksiniminin nadir olduğunu ifade eder; bu fark, yapılan işlemin türüne bağlıdır.

Evde dikkat edilmesi önerilenler Cleveland Clinic'e göre şunlardır:

• Birkaç gün dinlenmek ve fiziksel etkinliği sınırlamak
• Kasıktan girildiyse ilk günlerde merdiven inip çıkmaktan kaçınmak
• Bilekten girildiyse yazı yazma veya klavye kullanma gibi tekrarlayan bilek hareketlerinden kaçınmak
• Ağır kaldırmamak
• Pıhtı riskini azaltmak için kısa günlük yürüyüşler yapmak
• Giriş yerini temiz tutmak, gerekirse soğuk uygulamak

Embolizasyon sonrası sendrom

Cleveland Clinic, her embolizasyondan sonra görülebilen ancak rahim atardamarı embolizasyonunda daha sık olan "embolizasyon sonrası sendrom"dan söz eder. Bu tabloda ateş, bulantı ve kusma görülebilir. Rahim işlemlerinde kramp tarzı ağrılar, baş ve beyin işlemlerinde ise baş ağrısı olabilir. Bu yakınmalar genellikle ekibin önerdiği tedaviyle yönetilir; ancak şiddetli veya uzun süren belirtiler değerlendirilmelidir.

Riskler

Cleveland Clinic'in sıraladığı olası riskler şunlardır:

• Giriş yerinde morarma veya kanama
• Kontrast maddeye alerjik tepki
• Embolizan maddenin yanlış yere gitmesi veya yer değiştirmesi; nadir durumlarda inme veya görme kaybı
• Hava embolisi
• Kan zehirlenmesi (sepsis) dahil enfeksiyonlar
• Sinir hasarı
• Yumuşak dokuda doku ölümü (nekroz)

Ayrıca işlemler floroskopi eşliğinde yapıldığı için bir miktar radyasyon içerir. Ekip, radyasyon dozunu olabildiğince düşük tutmaya çalışır.