Kemik kırığı: belirtileri, ilk yardım ve tedavi süreci

Kemik kırığı nedir? Kırık türleri

MSD Manual, kırığı kemikte oluşan bir çatlak ya da kopukluk olarak tanımlar. Halk arasında "çatlak" olarak bilinen durum da tıbbi açıdan bir kırık türüdür. Kırıklar farklı biçimlerde sınıflandırılır:

• Kapalı kırık: Kırık kemiğin üzerindeki deri sağlamdır.
• Açık kırık: Kırık kemik deriyi delmiş ya da kırık bölgesinde derin bir yara vardır. MSD Manual'a göre açık kırıklarda enfeksiyon riski daha yüksektir.
• Yer değiştirmiş (deplase) kırık: Kırık parçalar normal hizasından ayrılmıştır.
• Yer değiştirmemiş kırık: Parçalar hâlâ normal hizasındadır.
• Stres kırığı: Tekrarlayan zorlanmalar sonucu kemikte oluşan küçük çatlaklardır. MSD Manual, uzun mesafe koşucuları gibi aynı hareketi sık tekrarlayan kişilerde görülebileceğini belirtir.
• Patolojik kırık: Kemik erimesi (osteoporoz), tümör ya da enfeksiyon gibi nedenlerle zayıflamış kemikte, normalde kırık oluşturmayacak hafif bir kuvvetle gelişen kırıktır.

Nedenleri

MedlinePlus'a göre kırıkların başlıca nedenleri şunlardır:

• Yüksekten düşme ya da ayakta dururken düşme
• Trafik kazaları
• Doğrudan darbeler
• Spor yaralanmaları
• Koşma gibi tekrarlayan hareketlerin kemiğe uyguladığı kuvvetler (stres kırığı)
• Çocuk istismarı (açıklanamayan ya da tekrarlayan kırıklarda akla gelmelidir)

Kemik erimesi olan kişilerde, özellikle ileri yaşta, basit bir düşme bile kalça, el bileği veya omurga kırığına yol açabilir. Bkz. Osteoporoz nedir?

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve MSD Manual'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yaralı bölgede şiddetli ağrı; hareketle ya da üzerine basmakla artar
• Şişlik ve morarma
• Kol, bacak ya da eklemin şeklinin bozuk görünmesi, olağan dışı açılanma
• Yaralı bölgeyi kullanamama, üzerine yük verememe
• Uyuşma ve karıncalanma
• Kas spazmları
• Açık kırıkta deriden görünen kemik ve kanama

Kırık, burkulma ya da çıkıkla karışabilir. MSD Manual'a göre kırıklarda şişlik genellikle görülür; ancak şişliğin oluşması saatler alabilir ve bazı kırık türlerinde çok hafif kalabilir. Bu nedenle şişliğin az olması kırık olmadığı anlamına gelmez. Ayrım röntgenle yapılır. Burkulmalar hakkında bilgi için Ayak bileği burkulması yazısına bakabilirsiniz.

İlk yardımda neler yapılmalı?

MedlinePlus'ın önerdiği ilk yardım adımları şöyle özetlenebilir:

1. Solunumu ve hava yolunu kontrol edin. Gerekirse 112'yi arayın ve yönlendirmelere uyun.
2. Kişiyi sakin ve hareketsiz tutun.
3. Başka yaralanma olup olmadığına bakın.
4. Açık yarayı örtün. Deri yırtılmışsa yarayı temiz, mümkünse steril bir bezle örtün; yaranın içini kurcalamayın, kemiği içeri itmeye çalışmayın.
5. Kırık bölgeyi sabitleyin. Yardım yakınsa ve kişinin taşınması gerekmiyorsa bölgeyi olduğu gibi bırakmak yeterlidir. Gerekirse kırık bölgeyi, üstündeki ve altındaki eklemleri de içine alacak şekilde bir atel ya da askıyla sabitleyin.
6. Soğuk uygulayın ve bölgeyi yükseltin. Bir beze sarılmış buz torbası ağrı ve şişliği azaltabilir; buzu doğrudan deriye koymayın.
7. Şoka karşı önlem alın. Baş, boyun, sırt veya bacak yaralanması yoksa kişiyi sırtüstü yatırıp ayaklarını yaklaşık 30 santimetre yükseltin ve üzerini örtün.
8. Kan dolaşımını kontrol edin. Kırığın altındaki bölgede deri rengine, sıcaklığına ve nabza bakın.

İlk yardımda yapılmaması gerekenler

MedlinePlus'a göre:

• Kişi stabil değilse ve ortam güvenliyse onu yerinden oynatmayın.
• Baş, boyun, omurga, kalça, leğen kemiği ya da uyluk yaralanması şüphesi olan kişiyi zorunlu olmadıkça hareket ettirmeyin; bu durumlarda 112'yi bekleyin.
• Kırık kemiği düzeltmeye ya da yerine oturtmaya çalışmayın.
• Kırık olup olmadığını anlamak için bölgeyi oynatmayın, "hareket ettirip denemeyin".

Tanı nasıl konur?

Hekim önce yaralanmanın nasıl olduğunu sorar ve bölgeyi muayene eder; şişlik, hassasiyet, şekil bozukluğu, deri yarası, kırığın altındaki dolaşım ve sinir işlevleri değerlendirilir.

MSD Manual'a göre kırık tanısında temel yöntem röntgendir. Kırık karmaşıksa ya da muayene kırığı düşündürdüğü hâlde röntgen normal görünüyorsa bilgisayarlı tomografi (BT) veya MR istenebilir. Özellikle stres kırıkları ve bazı küçük kemik kırıkları ilk röntgende görülmeyebilir. Bkz. Röntgen ve radyasyon

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavinin amacı, kırık parçaların doğru hizada iyileşmesini sağlamak ve bölgenin işlevini geri kazandırmaktır. Hangi yöntemin seçileceği; kırığın yeri, tipi, yer değiştirip değiştirmediği ve kişinin yaşı ile genel sağlık durumuna göre belirlenir.

• Koruma, dinlenme, soğuk, bası ve yükseltme: MSD Manual'a göre hafif yaralanmalarda ve ilk dönemde bölgeyi korumak, dinlendirmek, soğuk uygulamak, gerektiğinde bandajla hafif bası yapmak ve kalp seviyesinin üzerinde tutmak ağrı ve şişliği azaltır.
• Atel ve alçı: Kırık bölge hareketsiz tutularak iyileşmesi sağlanır. MSD Manual'a göre atel, özellikle yalnız birkaç gün hareketsiz kalması gereken kırıklarda kullanılabilir ve buz uygulamaya olanak tanır; daha uzun süreli sabitleme için alçı tercih edilebilir. Alçının ıslanması, altındaki pamuk tabakanın kurutulamamasına yol açabileceğinden alçıyı kuru tutmak gerekir.
• Kapalı redüksiyon: MSD Manual'a göre yer değiştirmiş kırıklarda mümkünse kemik parçaları ameliyat yapılmadan, dışarıdan yönlendirilerek yerine oturtulur; ardından alçı ya da atel uygulanır.
• Ameliyat: MSD Manual'a göre yer değiştirmiş, birden fazla parçalı ya da eklemi tutan bazı kırıklarda açık redüksiyon ve iç tespit gerekir. Bu ameliyatta kırık bölge açılır, parçalar hizalanır ve plak, vida ya da çivi gibi metal parçalarla sabitlenir.
• Açık kırıkların tedavisi: Enfeksiyon riskinin yüksek olması nedeniyle yara temizliği ve enfeksiyonu önlemeye yönelik tedavi önem taşır.

Ayrıntılar için kırık tedavisi işlem sayfasına bakabilirsiniz.

İyileşme ve rehabilitasyon

MSD Manual'a göre kemik iyileşmesi birbiriyle iç içe geçen üç evrede ilerler: iltihaplanma, onarım ve yeniden şekillenme. İlk evrede kırık bölgesinde kan pıhtısı ve iltihap oluşur; ardından yeni kemik dokusu kırık uçları birleştirir; son evrede ise kemik zamanla olağan yapısına ve gücüne yaklaşır.

İyileşme süresi kırığın yerine, tipine ve kişinin yaşına göre değişir. MSD Manual, çocuklarda kırıkların yetişkinlere göre çok daha hızlı iyileştiğini belirtir. Aynı kaynağa göre diyabet ve periferik damar hastalığı gibi kan akımını bozan hastalıklar iyileşmeyi yavaşlatır; bu tür bir hastalığınız varsa hekiminize bildirin.

Hareketsiz kalan eklemler sertleşebilir ve kaslar zayıflayabilir. MSD Manual, fizik tedavinin eklem sertliğini önlemeye ve kas gücünü geri kazanmaya yardım ettiğini belirtir. Alçı çıkarıldıktan sonra ya da ameliyattan sonra uygun zamanda başlanan egzersiz programı, günlük işlere dönüşü kolaylaştırır. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Olası komplikasyonlar

Çoğu kırık sorunsuz iyileşir; ancak bazı durumlarda komplikasyonlar gelişebilir. MSD Manual'ın saydığı başlıca sorunlar şunlardır:

• Kompartman sendromu: Kırık bölgesindeki şişlik, kasların içinde bulunduğu kapalı bölmede basıncı artırır ve kan akımını bozar. MSD Manual'a göre alçı sürekli ya da giderek artan ağrıya yol açıyorsa, aşırı sıkı geliyorsa ya da yeni uyuşma veya güçsüzlük başladıysa hemen hekime ya da acil servise başvurulmalıdır. Tedavi edilmezse doku kaybına yol açabilir.
• Sinir ve damar yaralanmaları: Kırık uçları çevredeki sinir ve damarlara zarar verebilir.
• Yağ embolisi: Uyluk kemiği gibi uzun kemiklerin kırıklarında kemik iliğindeki yağ damlacıkları kana karışıp akciğerlere ulaşabilir.
• Derin ven trombozu: Hareketsizlik nedeniyle bacak toplardamarlarında pıhtı oluşabilir. MSD Manual, kalça kırığına bağlı ölümlerin yaklaşık üçte birinden bu pıhtıların sorumlu olduğunu belirtir. Bkz. Derin ven trombozu
• Enfeksiyon: Özellikle açık kırıklarda.
• Kaynamama ya da geç kaynama: Kırığın beklenenden uzun sürede iyileşmesi ya da iyileşmemesi.
• Eklem kireçlenmesi: Eklemi tutan kırıklardan sonra ileride eklemde aşınma gelişebilir.

Kırıklardan korunmak

MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• Spor yaparken ve bisiklet, kaykay gibi etkinliklerde kask, dizlik ve bilek koruyucu gibi koruyucu donanım kullanın.
• Evde düşmeleri önlemek için merdivenlere tırabzan, banyoya kaymaz paspas ve tutunma barları koyun; yolları eşyalardan arındırın, ortamı iyi aydınlatın.
• Küçük çocukları yüksek yerlerde ve merdivenlerde gözetimsiz bırakmayın.
• Kemik sağlığını korumak için hareketli bir yaşam sürün ve kemik erimesi riskiniz varsa hekiminizle konuşun.