Röntgen nedir? Tıbbi görüntülemede radyasyon güvenliği

Röntgen nedir, nasıl çalışır?

NHS, röntgeni az miktarda radyasyon kullanarak vücudun içinin resmini çeken bir test olarak tanımlar. X ışınları gözle görülmeyen, yüksek enerjili bir ışın türüdür. Vücuttan geçerken dokulara göre farklı oranda soğurulurlar:

• Kemik gibi yoğun dokular ışınların çoğunu tutar ve görüntüde beyaz görünür.
• Kas ve yağ gibi yumuşak dokular ışınların bir kısmını geçirir ve gri tonlarında görünür.
• Hava (örneğin akciğerlerdeki) ışınları neredeyse hiç tutmaz ve siyah görünür.

Vücudun arkasındaki dedektör ya da film, geçen ışınları kaydeder. Bu farklar sayesinde kemik çizgisindeki bir kırık ya da akciğerde havanın yerini alan bir iltihap alanı görülebilir.

X ışınının kullanıldığı görüntüleme türleri

FDA, X ışını kullanan tıbbi görüntülemenin dört ana türünü sıralar:

1. Radyografi (direkt röntgen): Tek bir görüntü kaydedilir ve sonra değerlendirilir. Akciğer grafisi ve kırık filmleri bu gruptadır.
2. Mamografi: Meme dokusunun iç yapısını görüntülemek için kullanılan özel bir radyografi türüdür.
3. Floroskopi: X ışını görüntüsü ekranda sürekli ve hareketli olarak izlenir. Kateter, stent ya da başka araçların vücut içine yerleştirilmesine rehberlik etmek veya yutma ve sindirim sistemi hareketlerini incelemek için kullanılır.
4. Bilgisayarlı tomografi (BT): Dedektör hastanın çevresinde dönerken çok sayıda X ışını görüntüsü kaydedilir ve bilgisayar bunlardan kesit görüntüler oluşturur.

Ayrıca nükleer tıp tetkiklerinde de radyasyon kullanılır; ancak CDC'nin açıkladığı gibi burada radyasyon dışarıdan verilen bir ışından değil, vücuda enjekte edilen, yutulan veya solunan radyoaktif işaretleyici maddeden kaynaklanır. MR ve ultrason ise iyonlaştırıcı radyasyon içermez.

Röntgen hangi durumlarda çekilir?

NHS, röntgenin kemiklerin, dişlerin, akciğerlerin ve sindirim sisteminin incelenmesinde kullanıldığını belirtir. En sık amaçlar şunlardır:

• Kemik kırıkları ve çıkıkların saptanması
• Diş çürükleri ve çene sorunlarının değerlendirilmesi
• Zatürre gibi akciğer enfeksiyonlarının ve akciğerdeki diğer değişikliklerin araştırılması
• Bağırsak tıkanıklığı kuşkusu
• Çocuklarda sık görülen bir durum olan yutulmuş cisimlerin yerinin belirlenmesi
• Eklem kireçlenmesi ve omurga eğriliği gibi kemik ve eklem sorunlarının izlenmesi

FDA, X ışını görüntülemenin hastalık tanısında ve tedavinin izlenmesinde girişimsel olmayan bir yol sunduğunu ve kateter ya da stent gibi araçların vücut içine yerleştirilmesine rehberlik ettiğini belirtir.

Çekim nasıl yapılır?

NHS'nin anlatımına göre röntgen çekimi genellikle birkaç dakika sürer:

1. İncelenecek bölgedeki takı, kemer ve fermuarlı giysiler gibi metal eşyaları çıkarmanız istenebilir.
2. Teknisyen (radyografer) sizi cihazın önüne ya da bir masaya, görüntüsü alınacak bölgeye göre yerleştirir.
3. Görüntü alınırken kısa bir süre hareketsiz kalmanız ve bazen nefesinizi tutmanız istenir.
4. Radyografer çekim sırasında bir koruyucu ekranın arkasına geçer. NHS, ışın verilirken hiçbir şey hissetmeyeceğinizi belirtir.

Çoğu röntgen için hazırlık gerekmez. Ancak bazı özel tetkiklerde aç kalmanız ya da hazırlık ilacı almanız istenebilir. NHS, gebelik, emzirme, kullandığınız ilaçlar ve alerjilerinizin çekimden önce ekibe bildirilmesini ister.

Kontrastlı (ilaçlı) röntgen

Bazı röntgen tetkiklerinde, organların daha iyi görünmesi için baryum ya da başka bir kontrast madde verilir. Bu madde içilebilir, damardan verilebilir ya da makattan uygulanabilir. NHS, kontrast maddenin sıcaklık ve kızarma hissi ile ağızda metalik tat yaratabileceğini, bu hislerin kısa sürede geçtiğini belirtir.

Radyasyon riski ne anlama gelir?

"Radyasyon" kelimesi çoğu insanda kaygı uyandırır. Riskin gerçekte ne olduğunu bilmek, gereksiz endişeyi ve gereksiz çekimleri azaltmaya yardımcı olur.

FDA'ya göre X ışını görüntülemenin temel riski, ışına maruz kalan kişide ileriki yaşamda kanser gelişme olasılığında küçük bir artıştır. CDC de her işlemin, ileride kanser gelişme olasılığına hafif bir katkıda bulunduğunu belirtir. NHS ise röntgenin genellikle çok güvenli olduğunu, tekrarlayan maruziyetle radyasyonun kanser yapma olasılığının çok küçük olduğunu ifade eder.

FDA, çok yüksek maruziyet düzeylerinde ayrıca katarakt, ciltte kızarıklık ve saç dökülmesi gibi doku etkilerinin görülebileceğini belirtir. Bu tür etkiler sıradan röntgen çekimleriyle değil, uzun süren ve yüksek doz gerektiren bazı girişimsel işlemlerle ilişkilidir.

Tetkikler arasında radyasyon miktarı da farklıdır. CDC, tomografinin bir dizi X ışını görüntüsü kullandığı için genellikle sıradan röntgenden daha fazla radyasyon gerektirdiğini, buna karşılık düz röntgende görülemeyen organ, damar, yumuşak doku ve kemik ayrıntılarını gösterebildiğini belirtir. Kuruma göre hekimler tomografiyi, sağlığa yararı riskinden ağır bastığında önermelidir.

Riskin birikici olduğu unutulmamalıdır: Çekimlerin yaşam boyunca toplanan etkisi önemlidir. Bu yüzden bir tetkikin değeri, getireceği bilgi ve olası riskleri birlikte düşünülerek değerlendirilir. Gerekli bir çekimi radyasyon kaygısıyla ertelemek ise tanının gecikmesine yol açabilir.

"Olabildiğince düşük" ilkesi

FDA, görüntüleme merkezlerinin cihaz ayarlarını seçerken ALARA olarak bilinen "makul olarak ulaşılabilecek en düşük doz" ilkesine uymasını önerir. Uygulamada bu şu anlama gelir:

• Yalnızca tıbbi açıdan gerekli çekimlerin yapılması
• Görüntülenen alanın gereken bölgeyle sınırlandırılması
• Cihaz ayarlarının hastanın boyutuna ve yaşına göre düzenlenmesi
• Mümkünse radyasyon içermeyen yöntemlerin (ultrason, MR) değerlendirilmesi

Sonuçlar nasıl değerlendirilir?

Röntgen görüntüleri radyoloji uzmanı tarafından incelenir ve bir rapor hazırlanır. Acil serviste kırık veya zatürre kuşkusu gibi durumlarda görüntüye çoğunlukla hemen bakılır. NHS, sonuçların ne zaman çıkacağının size söylenmesi gerektiğini; bunun aynı gün olabileceği gibi birkaç hafta da sürebileceğini belirtir.

Röntgen her şeyi göstermez. Bazı ince kırıklar ilk filmde görülmeyebilir ve birkaç gün sonra çekilen yeni bir filmde ortaya çıkabilir. Bağ, kıkırdak ve sinir gibi yumuşak dokular röntgende iyi görülmez; bunlar için ultrason veya MR gerekebilir. Bu nedenle röntgenin "temiz" çıkması, şikâyetleriniz sürüyorsa yeniden değerlendirme gerekmeyeceği anlamına gelmez.

Gebelik ve çocuklarda röntgen

Gebelik: FDA ve CDC, gebe olan ya da gebe olabileceğini düşünen kişilerin bunu hekimlerine ve radyoloji ekibine mutlaka söylemesini ister. Bu bilgi, çekimin gerekli olup olmadığını, ertelenip ertelenemeyeceğini ya da radyasyonsuz bir yöntemin seçilip seçilemeyeceğini değerlendirmek için önemlidir. Gebelikte gerekli görülen bir çekim, uygun önlemlerle yapılabilir.

Çocuklar: CDC, çocukların radyasyondan yetişkinlere göre biraz daha fazla etkilenebildiğini belirtir. Hem CDC hem FDA, çocuklarda çekimin; boyuta ve yaşa göre ayarlanmış, radyasyon dozunu azaltan teknikler kullanan bir merkezde yapılmasının önemine dikkat çeker.

Hastalar ne yapabilir?

FDA ve CDC'nin önerileri, hastaların da radyasyon güvenliğine katkı sağlayabileceğini gösterir:

• Kayıt tutun: CDC, gereğinden fazla radyasyon almamak için yapılan görüntüleme tetkiklerinin kaydının tutulmasını önerir. Türkiye'de e-Nabız üzerinden geçmiş tetkiklerinizi görebilir, yeni başvurduğunuz hekime gösterebilirsiniz.
• Soru sorun: FDA, tetkik sonucunun durumunuzu değerlendirmede nasıl kullanılacağını sormayı önerir.
• Alternatifleri konuşun: FDA, iyonlaştırıcı radyasyon kullanmayan başka bir tetkikin uygun olup olmadığını sormayı önerir. CDC de MR veya ultrason gibi radyasyon içermeyen testlerin bazen gerekli bilgiyi sağlayabileceğini belirtir.
• Gebeliği bildirin: Gebelik olasılığını her çekimden önce söyleyin.
• Tekrardan kaçının: Başka bir merkezde yakın zamanda çekilmiş görüntüleriniz varsa bunları yanınızda getirin.