Kırık tedavisi: alçı, atel ve ameliyatla tespit nasıl yapılır?

Kırık nedir, nasıl anlaşılır?

Kırık, kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır. OrthoInfo'ya göre kırıkların üç ana nedeni vardır:

• Travma: Düşme, trafik kazası, spor sırasında darbe
• Kemik erimesi (osteoporoz): Zayıflamış kemikler küçük bir zorlanmayla bile kırılabilir. Bkz. Osteoporoz nedir?
• Aşırı kullanım: Tekrarlayan zorlanmalar, özellikle sporcularda "stres kırıkları"na yol açabilir.

NHS ve OrthoInfo'nun saydığı belirtiler şunlardır:

• Ağrı, şişlik, morarma ve hassasiyet
• Kol ya da bacağı hareket ettirmekte güçlük
• Uzuvda şekil bozukluğu; bacak kırıklarında bacağın kısa, bükük ya da dönmüş görünmesi
• Ciltte renk değişikliği ya da uyuşma
• Ağır kırıklarda kemiğin deriyi delip dışarı çıkması

Kırık türleri

OrthoInfo kırıkları şöyle sınıflar:

• Stabil (yer değiştirmemiş) kırık: Kemik uçları hizalı ve yerinden çok az oynamış durumdadır.
• Açık kırık: Kemik deriyi deler ya da kırığın üzerinde açık bir yara vardır. Enfeksiyon riski taşıdığı için acil tedavi gerektirir.
• Enine kırık: Kırık çizgisi kemiğe dik, yatay doğrultudadır.
• Eğik kırık: Kırık çizgisi açılıdır.
• Parçalı kırık: Kemik üç ya da daha fazla parçaya ayrılmıştır.

Kırıkta ilk yardım

NHS'e göre kırık şüphesinde sağlık ekibine ulaşana kadar şunlar yapılabilir:

• Hareket ettirmeyin: Kırık olduğu düşünülen kol ya da bacağı kullanmayın, üzerine basmayın. Kolu bir havludan yapılan askıyla destekleyin; bacak kırıklarında bacağın çevresini yumuşak dolgu malzemesiyle destekleyin.
• Soğuk uygulama: Havluya sarılmış buzu 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulayın.
• Kanamayı durdurun: Kanayan bir yara varsa temiz bir bezle bastırın.
• Takıları çıkarın: Şişlik artmadan yüzük, bilezik ve saat gibi takıları çıkarın.
• Yiyip içmeyin: NHS'e göre ameliyat gerekebileceği için yemek ve içmekten kaçının.
• Ağrı kesici: NHS, beklerken parasetamol gibi bir ağrı kesici alınabileceğini belirtir. Başka bir hastalığınız varsa ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız önce eczacınıza danışın.

Kemik dışarı çıkmışsa ya da uzuv belirgin şekilde bükükse kırığı kendi başınıza düzeltmeye çalışmayın; 112'yi arayın.

Tanı

OrthoInfo'ya göre kırık tanısında temel yöntem röntgendir; röntgen kemiğin bütünlüğünü ve kırığın yerini gösterir. Eklem içine uzanan ya da karmaşık kırıklarda tedavi planlaması için bilgisayarlı tomografi gibi ek görüntülemeler istenebilir. Hekim ayrıca kırık bölgesinin altında dolaşımın ve sinirlerin etkilenip etkilenmediğini kontrol eder.

Tedavi yöntemleri

Kemiğin yerine oturtulması (redüksiyon)

Kemik uçları yer değiştirmişse önce doğru konuma getirilmeleri gerekir. NHS'e göre bu işlem çoğunlukla ağrı kesici ya da uyuşturucu ilaç verildikten sonra, kemiklerin elle yerine oturtulmasıyla yapılır. Bazı kırıklarda ameliyatla açık olarak yerine oturtmak gerekir.

Alçı ve atel

OrthoInfo ve NHS'e göre yer değiştirmemiş ya da elle yerine oturtulmuş kırıkların çoğu alçı veya atelle tedavi edilir:

• Atel: Alçıya göre daha az destek sağlar; ancak şişliğe göre ayarlanması daha kolaydır. NHS'e göre çoğu zaman kırığın ilk günlerinde, şişlik henüz geçmemişken kullanılır.
• Alçı: Kişiye özel olarak hazırlanır ve uzvun çevresini tamamen sararak en fazla desteği sağlar. OrthoInfo'ya göre klasik alçı daha ucuzdur ve bazı durumlarda daha iyi şekil alır; sentetik (fiberglas) alçı ise daha hafif, daha dayanıklıdır ve röntgen ışınlarını daha iyi geçirir.
• Fonksiyonel alçı ya da atel: OrthoInfo'ya göre eklemlerin sınırlı ve kontrollü hareketine izin verir.

Stres kırıklarında dinlenme

NHS'e göre bacaktaki stres kırıkları çoğu zaman dinlenme ve koltuk değneği kullanımıyla tedavi edilir. Stres kırıkları tekrarlayan zorlanmalardan kaynaklandığı için, iyileşme döneminde kırığa yol açan etkinliğe ara verilmesi ve etkinliğe dönüşün kademeli planlanması önemlidir. Bkz. Spor yaralanmaları

Çekme (traksiyon)

OrthoInfo'ya göre kemiklerin hizasını geçici olarak korumak için kullanılabilir. NHS, küçük çocuklarda bazı bacak kırıklarında traksiyon uygulanabileceğini belirtir.

Eksternal fiksatör

OrthoInfo'ya göre kırığın üstünden ve altından kemiğe çiviler yerleştirilir ve bu çiviler vücudun dışında kalan metal bir çerçeveye bağlanır. Özellikle yumuşak doku hasarının ağır olduğu ya da açık kırıklarda kullanılabilir. Bazen asıl tedaviye geçilene kadar geçici olarak uygulanır.

Ameliyatla iç tespit

OrthoInfo'ya göre bu yöntemde kemik parçaları ameliyatla doğru konuma getirilir ve kemiğin yüzeyine yerleştirilen plak ve vidalarla ya da kemiğin iç kanalına yerleştirilen çivilerle (intramedüller çivi) sabitlenir. NHS de ağır kol ve bacak kırıklarında plak, çivi ya da vidalarla ameliyat gerekebileceğini belirtir. Bu metal parçalar çoğu zaman vücutta kalabilir; çıkarılıp çıkarılmayacağına cerrah karar verir.

Alçı ve atel bakımı

OrthoInfo'nun alçı ve atel bakımıyla ilgili önerileri şunlardır:

İlk 48–72 saat:

• Kol ya da bacağınızı yastıklarla kalp seviyesinin üzerinde tutun. NHS, kol kırıklarında elin dirsekten yukarıda tutulmasını önerir.
• Alçıdan dışarıda kalan parmaklarınızı sık sık ve nazikçe hareket ettirin.
• Alçının çevresine gevşek şekilde buz uygulayın; alçıyı ıslatmayın.

Genel bakım:

• Alçıyı kuru tutun; duş alırken iki kat plastikle sarın ve suya batırmayın.
• Kaşıntı olsa bile alçının içine kaşımak için hiçbir cisim sokmayın; cilt yaralanabilir ve enfeksiyon gelişebilir.
• Alçının içindeki pamuk dolguyu çekmeyin, alçının kenarlarını kendiniz kesmeyin.
• Alçıyı çatlak ya da yumuşamış bölgeler açısından düzenli kontrol edin.
• Alçıyı asla kendiniz çıkarmayın; OrthoInfo'ya göre alçı, cilde zarar vermeyecek şekilde tasarlanmış titreşimli özel bir testereyle sağlık ekibi tarafından çıkarılır.

NHS, hekim izin vermeden araç kullanılmamasını ve ağır yük kaldırılmamasını önerir. Aynı kaynak, size verilen egzersizlerin her gün yapılmasını da önerir; alçının dışında kalan eklemlerin hareket ettirilmesi, sertliği ve şişliği azaltmaya yardımcı olur.

İyileşme süreci

OrthoInfo'ya göre kırığın iyileşme süresi; kırığın ağırlığına ve yerine, kişinin yaşına ve tedaviye uyumuna göre değişir. Parmak kırıkları 3–4 haftada iyileşebilirken, bazı kırıklar aylar sürebilir. NHS'e göre:

• Kol ve el bileği kırıkları genellikle 6–8 haftada iyileşir; ağır kırıklarda bu süre uzayabilir.
• Bacak kırıkları genellikle 6–12 haftada iyileşir; bazen daha uzun sürebilir.

Kemik kaynasa bile kas gücü ve eklem hareketlerinin geri gelmesi zaman alır. OrthoInfo ve NHS'e göre kırık iyileştikten sonra kas gücünü ve hareket açıklığını yeniden kazanmak için egzersizler ve fizik tedavi gerekebilir; bacak kırıklarında fizik tedavi birkaç ay sürebilir. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Küçük bir darbeyle kırık oluştuysa, hekiminiz kemik erimesi açısından kemik yoğunluğu ölçümü isteyebilir.