Omuz çıkığı: belirtileri, ilk yardım, tedavi ve iyileşme

Omuz çıkığı nedir?

Omuz eklemi vücudun en hareketli eklemidir. OrthoInfo'ya göre omuz üç kemikten oluşur: köprücük kemiği, kol kemiği (humerus) ve kürek kemiği. Kol kemiğinin top şeklindeki baş kısmı, kürek kemiğindeki glenoid adı verilen yuvarlak bir yuvaya oturur. Bu yuvanın kenarını çevreleyen kıkırdak halka (labrum), bağlar ve rotator manşet adı verilen dört kasın kirişleri, kol kemiğinin başını yuvada tutar.

OrthoInfo, rotator manşet kaslarının kol kemiğinin başını yuvaya doğru bastırarak yerinde kalmasına yardım ettiğini anlatır. Labrum ise yuvanın kenarında bir tampon gibi çalışarak kemiklerin doğru konumda kalmasına yardım eder; kemiklere bağlanan bağlar da omzun çıkmasını önlemeye katkıda bulunur. Bu yapılardan biri ya da birkaçı yaralandığında omzun dengesi bozulabilir. Bu geniş hareket yeteneği, omzu çıkığa da yatkın hâle getirir. OrthoInfo'ya göre omuz:

• Öne doğru (anterior) çıkık: En sık görülen türdür. Genellikle kol gövdeden yana ve yukarı açılmışken gelen bir kuvvetle olur.
• Arkaya doğru (posterior) çıkık: Kol gövdenin önünde yukarı kaldırılmışken oluşabilir. OrthoInfo'ya göre bir nöbetin (havale) ardından omuz sıklıkla arkaya doğru çıkar.

Kol kemiğinin başı yuvadan kısmen çıkıp kendiliğinden yerine dönüyorsa buna yarı çıkık (subluksasyon) denir. OrthoInfo'ya göre yarı çıkığı fark etmek daha zordur: kemikler kendiliğinden yerine dönebilir, eklem oldukça normal görünebilir ve omuz genellikle iyi hareket eder, ancak ağrı olabilir. Bağlar iyileşmezse yarı çıkıklar zamanla tekrarlayabilir.

Nedenleri

OrthoInfo, omuz çıkıklarının çoğunun bir travmayla oluştuğunu belirtir:

• Düşmeler
• Trafik kazaları
• Epilepsi nöbetleri (havale)
• Elektrik çarpması

OrthoInfo'ya göre daha önce omzu çıkmış kişilerde yeniden çıkık gelişme riski yüksektir; bu çıkıklar bir yaralanma olmadan da gelişebilir. Bazı kişiler doğuştan daha gevşek bağlara sahiptir ve bu kişilerde omuz çıkığı riski daha fazladır.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve OrthoInfo'nun sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Omuzda şiddetli ağrı
• Omzun şeklinin bozulması ya da omzun "yerinden oynamış" görünmesi
• Kolu hareket ettirememe
• Şişlik ve morarma
• Kolda uyuşma ya da güçsüzlük
• Omuz çevresindeki kaslarda spazm

OrthoInfo'ya göre yaralanmaya bağlı çıkık genellikle çok ağrılıdır ve belirgindir. Eşlik eden bir kemik yaralanması olup olmadığını anlamak için röntgen gerekir. Bkz. Kemik kırığı

Hastaneye ulaşana kadar ne yapılmalı?

NHS'in önerileri şöyle özetlenebilir:

• Omzu yerine takmaya çalışmayın. NHS, kolun kişinin kendisi tarafından yerine takılmaya çalışılmamasını ve üst kolun hareket ettirilmemesini önerir.
• Kolu destekleyin. Etkilenen kolu bir askıyla ya da bir havluyla destekleyin.
• Soğuk uygulayın. Bir beze sarılmış buz torbasını omza hafifçe tutun. NHS, soğuğun her seferinde en çok 20 dakika, iki-üç saatte bir uygulanmasını önerir.
• Ağrı için: NHS, beklerken ağrı kesici kullanılabileceğini belirtir; düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da emin değilseniz eczacınıza danışın.
• Araç kullanmayın. NHS, omzu çıkan kişinin hastaneye kendisinin araç kullanarak gitmemesini önerir. Başka biri götüremiyorsa 112'yi arayın. Düzenli kullandığınız ilaçları yanınıza alın.

Hastanede tanı ve tedavi

Tanı

Hekim omzu ve kolu muayene eder; koldaki his, kas gücü ve dolaşım kontrol edilir. NHS ve OrthoInfo'ya göre çıkığı doğrulamak ve eşlik eden bir kırık olup olmadığını görmek için röntgen çekilir. OrthoInfo'ya göre omuz yerine takıldıktan sonra kemik ayrıntılarını ya da bağ ve kıkırdak yaralanmalarını değerlendirmek için BT veya MR istenebilir.

Omzun yerine takılması (kapalı redüksiyon)

NHS'e göre hekim, bölgesel uyuşturucu ya da sakinleştirici ilaç verdikten sonra kolu belirli hareketlerle döndürerek kol kemiğinin başını yeniden yuvasına yerleştirir. OrthoInfo, bu işlemin "kapalı redüksiyon" olarak adlandırıldığını, genellikle hastanenin acil servisinde, öncesinde sakinleştirici ve ağrı kesici ilaçlar verilerek, nazik ve yavaş biçimde yapıldığını belirtir. OrthoInfo'ya göre omuz yerine oturduğunda şiddetli ağrı genellikle hemen hemen anında geçer. Kol ya da omuz yerine takılamıyorsa ameliyat gerekebilir.

Askı ve ağrı kontrolü

NHS'e göre omuz yerine takıldıktan sonra ilk birkaç hafta kol askıda tutulur. OrthoInfo, şişliği azaltmak için günde üç-dört kez buz uygulanabileceğini ve hekimin önerdiği ağrı ve iltihap giderici ilaçların kullanılabileceğini belirtir. Askıda kalma süresini hekiminiz belirler.

İyileşme ve fizik tedavi

NHS'e göre omuz çıkığından iyileşme genellikle 6 ila 12 hafta sürer; bazı sporlara tam olarak dönmek ise 16 haftaya kadar uzayabilir.

Askı döneminden sonra fizik tedavi iyileşmenin temel parçasıdır:

• NHS, fizyoterapistin ağrıyı ve sertliği azaltmaya yönelik düzenli omuz egzersizleri önereceğini belirtir.
• OrthoInfo'ya göre rehabilitasyonun amacı omzun hareket açıklığını geri kazandırmak ve çevresindeki kasları güçlendirmektir. Güçlü kaslar, omzun ileride yeniden çıkma riskini azaltmaya yardım eder.
• Egzersizler fizyoterapistin planına göre kademeli olarak artırılır; programın atlanmadan sürdürülmesi önemlidir.
• Araç kullanmaya ve spora dönüş zamanı konusunda hekiminizin ve fizyoterapistinizin önerilerine uyun.

Fizik tedavi hakkında genel bilgi için Fizik tedavi nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Olası komplikasyonlar ve tekrar çıkma

OrthoInfo'ya göre omuz çıktığında çevre dokular da zarar görebilir:

• Labrum yırtığı (Bankart lezyonu): Yuvanın kenarını çevreleyen kıkırdak halka yırtılabilir.
• Bağ yaralanmaları: Omzun ön kısmındaki bağlar gerilebilir ya da yırtılabilir.
• Kemik yaralanmaları: Yuvanın kenarında ya da kol kemiğinin başında kırıklar oluşabilir.
• Sinir ve damar yaralanmaları: Ağır travmalarda koldaki sinirler veya damarlar etkilenebilir; bu durumda kolda uyuşma, güçsüzlük ya da dolaşım bozukluğu görülebilir.

NHS'e göre omzun yeniden çıkma riski kişinin yaşına ve omzun ne kadar iyi iyileştiğine bağlıdır. Hastane, omuz kaslarını güçlendirmek için fizik tedaviye devam edilmesini önerebilir.

Ameliyat ne zaman gerekir?

NHS'e göre omzun yeniden çıkma riskini azaltmak için bazen ameliyat gerekebilir. OrthoInfo'ya göre omuz yerine takılamıyorsa ya da birçok kez çıkmışsa ameliyat gerekebilir; ayrıca bazı kişiler, özellikle genç sporcular, tekrar çıkma riskini azaltmak amacıyla ilk çıkıktan sonra ameliyatı tercih edebilir. Yaralanmanın ağırlığına göre ameliyatta bağlar sıkılaştırılabilir ya da onarılabilir, labrumdaki hasar giderilebilir, kemikteki boşluklar doldurulabilir ya da kemik yeniden yapılandırılabilir. Cerrah; tekrar çıkma açısından risk etkenlerinizi, ameliyatsız tedavi ile ameliyatın artılarını ve eksilerini sizinle birlikte değerlendirir. OrthoInfo'ya göre ameliyattan sonra omuzda bir miktar sertlik olabilir; hareket açıklığını geri kazanmak için ameliyat sonrası fizik tedavi çok önemlidir.

Omuz çıkığını önlemek için

OrthoInfo, omuz ve kürek kemiği çevresindeki kasların gücünü ve kontrolünü korumanın, omzun tekrar tekrar çıkma riskini sınırlamada önemli olduğunu vurgular. Bu doğrultuda:

• Fizik tedavi programını, ağrı geçtikten sonra da önerilen süre boyunca sürdürün.
• Omuz ve kürek kemiği kaslarını güçlendiren egzersizleri düzenli yapın.
• Spora ve ağır işlere dönüş için hekiminizin ya da fizyoterapistinizin önerisini bekleyin.
• Fizik tedaviye rağmen omzunuzun yerinden kayacakmış gibi hissetmesi sürüyorsa hekiminize söyleyin; OrthoInfo'ya göre bu kişiler bazı etkinliklerde omzu korumak için destekleyici bir ortez kullanabilir.