Kısaca
Kalça kırığı, uyluk kemiğinin (femur) kalça eklemine yakın üst bölümünde oluşan kırıktır. NHS'e göre ileri yaştaki kişilerde ve kemik erimesi (osteoporoz) olanlarda daha sık görülür ve çoğunlukla bir düşme sonrasında ortaya çıkar. StatPearls'a göre kalça kırığı geçiren hastaların ortalama yaşı 80'dir. Kalçada, uylukta ve kasıkta ağrı ile bacağın üzerine basamamak en sık belirtilerdir. NHS'e göre tedavi neredeyse her zaman ameliyattır ve genellikle hastaneye gelindiği gün ya da ertesi gün yapılır. Ameliyattan hemen sonra başlayan fizyoterapi ve rehabilitasyon, yeniden hareket edebilmenin temelidir. Düşmeleri önlemek ve kemik sağlığını korumak yeni kırıkların önlenmesinde önemlidir.
Kalça kırığı nedir?
Kalça eklemi, uyluk kemiğinin top biçimindeki baş kısmının leğen kemiğindeki yuvaya oturmasıyla oluşur. Kalça kırığı, uyluk kemiğinin bu eklemin hemen altındaki bölümünde gelişen kırıklardır.
StatPearls'a göre kalça kırıkları yerlerine göre üç gruba ayrılır:
- Femur boyun kırığı: Uyluk kemiğinin başı ile gövdesini birleştiren dar "boyun" bölümünde, eklem kapsülünün içinde oluşur. Halk arasında "uyluk kemiği boyun kırığı" olarak da bilinir.
- İntertrokanterik kırık: Boyun bölümünün biraz altında, iki kemik çıkıntısı arasında, eklem kapsülünün dışında oluşur.
- Subtrokanterik kırık: Uyluk kemiğinin daha aşağısında oluşur.
Kırığın yeri, ameliyat yönteminin seçiminde belirleyicidir.
Kimlerde ve neden olur?
NHS'e göre kalça kırığı ileri yaştaki kişilerde ve kemik erimesi olanlarda daha sıktır; en sık neden düşmelerdir. StatPearls'a göre kalça kırığı kadınlarda erkeklere göre belirgin biçimde daha sık görülür.
StatPearls, nüfus yaşlandıkça dünyada kalça kırığı sayısının önümüzdeki yıllarda belirgin biçimde artmasının beklendiğini belirtir. StatPearls'ın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:
- Kemik erimesi (osteoporoz): Kemiklerin zayıflaması, basit bir düşmede bile kırık oluşmasına yol açabilir. Bkz. Osteoporoz nedir?
- Daha önce düşmüş olmak
- Yürüme ve denge sorunları; baston ya da yürüteç kullanmak
- Baş dönmesi
- Parkinson hastalığı gibi hareketi etkileyen hastalıklar
- Bazı ilaçlar: Örneğin uyku hâli ya da baş dönmesi yapan ilaçlar düşme riskini artırabilir.
Belirtileri nelerdir?
NHS'e göre kalça kırığının belirtileri şunlardır:
- Kalçada, uylukta ve kasıkta ağrı
- Etkilenen bacağın üzerine basamamak ya da yürüyememek
- Kalçayı ya da bacağı hareket ettirmekte güçlük
- Etkilenen bacağın diğerinden kısa görünmesi ya da dışa doğru dönük durması
- Kalça çevresinde şişlik ve morarma
Bazı kişilerde, özellikle kırık yerinden oynamamışsa, ağrı daha hafif olabilir ve kişi bir süre yürüyebilir. Bu nedenle düşme sonrası geçmeyen kalça ya da kasık ağrısı mutlaka değerlendirilmelidir.
Tanı nasıl konur?
StatPearls'a göre tanı çoğunlukla muayene ve röntgen ile konur. Röntgende kırık görülmediği hâlde kırıktan şüpheleniliyorsa MR ya da tomografi ile gizli kırıklar araştırılabilir. Ayrıca ameliyata hazırlık için kan testleri, kalp ve akciğer değerlendirmesi yapılır. Düşmenin nedeni de araştırılır: bayılma, ritim bozukluğu, enfeksiyon ya da ilaç yan etkisi gibi düzeltilebilir bir neden olup olmadığına bakılır.
Bu konuda
Kalça kırığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kalça kırığı nasıl tedavi edilir?
NHS'e göre kalça kırığında ameliyat gerekir ve genellikle hastaneye başvurulan gün ya da ertesi gün yapılır. StatPearls da ameliyatın hastaneye yatıştan sonraki 48 saat içinde yapılmasının önerildiğini belirtir. StatPearls'a göre ameliyatsız tedavi, daha kötü sonuçlarla ilişkilidir ve yalnızca çok seçilmiş durumlarda düşünülür.
NHS ve StatPearls'a göre başlıca ameliyat seçenekleri şunlardır:
- Kırığın sabitlenmesi (fiksasyon): Kırık parçalar vida, çivi, çubuk ya da plaklarla sabitlenir. StatPearls'a göre yerinden oynamamış femur boyun kırıklarında ve intertrokanterik ile subtrokanterik kırıklarda sık kullanılır.
- Yarım kalça protezi (hemiartroplasti): Uyluk kemiğinin kırık baş kısmı yapay bir parçayla değiştirilir.
- Total kalça protezi: Hem uyluk kemiğinin başı hem de leğen kemiğindeki yuva yapay parçalarla değiştirilir. Bkz. Kalça protezi
StatPearls'a göre ileri yaştaki kişilerde yerinden oynamış femur boyun kırıklarında genellikle protez ameliyatı tercih edilir. Yöntem; kırığın tipine, kişinin kırık öncesi hareket düzeyine ve genel sağlık durumuna göre ortopedi uzmanı tarafından seçilir.
Ameliyat sonrası iyileşme ve rehabilitasyon
NHS'e göre fizyoterapi ameliyattan hemen sonra başlar ve hastanede kalış genellikle 1–4 hafta sürer. Taburcu olurken evde yapılacak egzersizler öğretilir. NHS, iyileşmenin haftalar ya da aylar sürebileceğini ve bazı kişilerin kırık öncesindeki güç ve hareketliliğe tam olarak kavuşamayabileceğini, yürüme yardımcısına sürekli ihtiyaç duyabileceğini belirtir.
İyileşme döneminde dikkat edilmesi gerekenler:
- Erken hareket: Fizyoterapistin önerdiği şekilde mümkün olan en kısa sürede kalkmak ve yürümek
- Düzenli egzersiz: Evde verilen egzersiz programını sürdürmek. Bkz. Yaşlılarda fiziksel aktivite
- Ağrı kontrolü: Hareket edebilmek için ağrının yeterince giderilmesi
- Beslenme: Yeterli protein, kalsiyum ve D vitamini alımı. Bkz. Kalsiyum içeren besinler
- Ev düzenlemeleri: Tutunma barları, yükseltilmiş tuvalet oturağı gibi düzenlemeler
Taburculuk sonrası evde
Eve dönüş, iyileşmenin önemli bir aşamasıdır. Bu dönemde:
- Evdeki engelleri (kaygan halılar, kablolar, alçak sehpalar) kaldırın; geceleri yolları aydınlatın.
- Sık kullanılan eşyaları eğilmeden ya da uzanmadan alınabilecek yükseklikte tutun.
- Fizyoterapistin önerdiği yürüme yardımcısını her zaman kullanın.
- Ameliyat yarasını temiz ve kuru tutun; kontrol randevularına gidin.
- Bacakta pıhtıyı önlemek için verilen ilaç ya da çorap gibi önlemleri önerildiği süre boyunca sürdürün.
- Ruh hâlinde düşüklük, uyku sorunları ya da düşme korkusu varsa bunları hekiminizle paylaşın; bu duygular iyileşme döneminde sık görülür.
İyileşme sürecinin planlanmasında ortopedi, geriatri, fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanları ile hemşire ve fizyoterapistler birlikte çalışır. Kapsamlı geriatrik değerlendirme, ileri yaştaki kişilerde bu süreci planlamaya yardımcı olabilir. Bkz. Kapsamlı geriatrik değerlendirme
Olası komplikasyonlar
StatPearls'a göre kalça kırığından sonra tıbbi komplikasyonlar sık görülür. Başlıcaları şunlardır:
- Deliryum (ani bilinç bulanıklığı). Bkz. Deliryum
- Bacakta pıhtı (derin ven trombozu). Bkz. Derin ven trombozu
- Zatürre
- Kalp sorunları
- İdrar yolu sorunları
- Kansızlık
- Bası yaraları: Uzun süre yatmaya bağlı gelişebilir. Bkz. Bası yarası
StatPearls, kalça kırığının özellikle ileri yaştaki kişilerde ciddi bir sağlık sorunu olduğunu ve bir kısım kişinin günlük yaşam etkinliklerinde başkalarının yardımına ihtiyaç duyabildiğini belirtir. Erken ameliyat, erken hareket ve iyi bir bakım bu riskleri azaltmaya yönelik temel adımlardır.
Kalça kırığından korunma
StatPearls'a göre korunmanın iki ana ayağı vardır: kemik sağlığını korumak ve düşmeleri önlemek.
- Kemik erimesinin tedavisi: 50 yaşından sonra kırık geçiren kişilerde kemik yoğunluğu değerlendirilmeli ve gerekirse kemik güçlendirici tedavi başlanmalıdır. NHS, 50 yaş üstünde kırık geçirenlerin yeni kırıkları önlemeye yönelik izlem programlarından yararlanabileceğini belirtir.
- Egzersiz: Kas gücü ve dengeyi geliştiren egzersizler. Bkz. Denge egzersizleri
- Ev düzenlemeleri: Kaygan halıların kaldırılması, iyi aydınlatma, banyoda tutunma barları
- İlaçların gözden geçirilmesi: Baş dönmesi ve uyku hâli yapan ilaçların hekimle değerlendirilmesi
- Görme ve işitmenin kontrolü
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'e göre şu durumlarda beklemeden 112'yi arayın:
- Düşme ya da yaralanma sonrası şiddetli kalça ağrısı
- Yürüyememe ya da bacağın üzerine basamama
- Kalçada ya da bacakta his kaybı
- Bacağın kısa görünmesi ya da dışa dönük durması
NHS, yaralanma olmadan aniden başlayan şiddetli kalça ağrısı, kalçada şişlik ve sıcaklık, deride renk değişikliği ya da ateş durumunda da hızla bir sağlık kuruluşuna başvurulmasını önerir.
Ameliyattan sonra bacakta şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, yara yerinde kızarıklık ve akıntı, ateş ya da ani bilinç bulanıklığı fark ederseniz hemen sağlık ekibine ulaşın; nefes darlığı ve göğüs ağrısında 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kalça kırığı ameliyatsız iyileşir mi?
NHS'e göre kalça kırığında genellikle ameliyat gerekir. StatPearls'a göre ameliyatsız tedavi daha kötü sonuçlarla ilişkilidir ve yalnızca çok seçilmiş durumlarda düşünülür.
Kalça kırığı ameliyatı ne zaman yapılır?
NHS'e göre ameliyat genellikle hastaneye gelindiği gün ya da ertesi gün yapılır. StatPearls, yatıştan sonraki 48 saat içinde yapılmasını önerir.
Ameliyattan sonra ne zaman yürünür?
NHS'e göre fizyoterapi ameliyattan hemen sonra başlar. Fizyoterapistin önerisiyle çoğu kişi kısa sürede yürüteç gibi bir yardımcıyla ayağa kalkmaya başlar.
Kalça kırığından sonra iyileşme ne kadar sürer?
NHS'e göre iyileşme haftalar ya da aylar sürebilir. Bazı kişiler kırık öncesindeki hareketliliğe tam olarak dönemeyebilir ve yürüme yardımcısına ihtiyaç duyabilir.
Kalça kırığından sonra neden bilinç bulanıklığı olur?
StatPearls'a göre deliryum adı verilen ani bilinç bulanıklığı, kalça kırığından sonra sık görülen komplikasyonlardandır. Ağrı, ameliyat, ilaçlar, enfeksiyon ve sıvı kaybı tetikleyebilir. Yakınınızda ani bir değişiklik fark ederseniz hemen sağlık ekibine bildirin.
Kalça kırığını önlemek için ne yapılabilir?
Kemik erimesinin tanı ve tedavisi, kas gücü ve denge egzersizleri, evde düşme risklerinin azaltılması ve ilaçların gözden geçirilmesi korunmanın temel adımlarıdır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Bası yarası (yatak yarası)
- Deliryum
- Derin ven trombozu (DVT)
- Düşme riski (yaşlılarda düşme)
- Kalça kırığı
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Sarkopeni (kas kaybı)
- Zatürre (pnömoni)
- Kalça protezi ameliyatı
- Kapsamlı geriatrik değerlendirme
- Kemik yoğunluğu ölçümü
- MR (manyetik rezonans görüntüleme)
- Kemik dansitometrisi (DEXA)
- Acil Tıp
- Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon
- Geriatri
- Ortopedi ve Travmatoloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
