Deliryum (akut konfüzyon) nedir? Belirtileri, nedenleri ve bakım

Deliryum nedir?

MedlinePlus deliryumu, fiziksel ya da ruhsal bir hastalık sırasında beyin işlevlerindeki hızlı değişikliklere bağlı gelişen ani ve ağır bir bilinç bulanıklığı olarak tanımlar. Halk arasında "bilinç bulanıklığı", "kafa karışıklığı" ya da "hastanede şaşırma" gibi ifadelerle anlatılabilir.

Deliryumun belirgin özellikleri şunlardır:

• Ani başlangıç: Saatler ya da birkaç gün içinde ortaya çıkar.
• Dalgalanma: Belirtiler gün içinde artıp azalabilir; MedlinePlus'a göre çoğunlukla geceleri kötüleşir.
• Dikkat bozukluğu: Kişi dikkatini bir konuya veremez, konuşmayı takip etmekte zorlanır.

StatPearls'a göre deliryum üç biçimde görülebilir:

• Hiperaktif deliryum: Kişi huzursuz, ajite ve tedirgindir; olmayan şeyleri görebilir ya da duyabilir.
• Hipoaktif deliryum: Kişi uykulu, içine kapanık ve sessizdir. StatPearls'a göre bu tür çoğu zaman gözden kaçar.
• Karışık tip: İki durum arasında gidip gelir.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Zamanı, yeri ya da kişileri karıştırma (oryantasyon bozukluğu)
• Dikkatini toplayamama, konuşmayı sürdürmekte güçlük
• Düşüncelerin dağınık olması, anlamsız konuşma
• Bellekte, özellikle yakın olayları hatırlamada bozulma
• Uyanıklık düzeyinde değişiklik: aşırı uykululuk ya da huzursuzluk
• Uyku düzeninin bozulması; gündüz uyuyup gece uyanık kalma
• Olmayan şeyleri görme ya da duyma (halüsinasyon)
• Ani duygu değişiklikleri: korku, öfke, ağlama

NHS, bilinç bulanıklığından şüphelenildiğinde kişiye adını, yaşını ve günün tarihini sormayı önerir.

Deliryum ile demans arasındaki fark

Deliryum ve demans sık karıştırılır, ancak farklı durumlardır:

• Deliryum: Saatler ya da günler içinde aniden başlar, gün içinde dalgalanır, dikkat belirgin biçimde bozulur. Çoğu zaman altta yatan bir neden vardır ve bu neden tedavi edildiğinde düzelme beklenir.
• Demans: Aylar ya da yıllar içinde yavaş yavaş ilerleyen bir bellek ve düşünme kaybıdır. NHS, yavaş gelişen unutkanlığın demansın belirtisi olabileceğini ve bunun için aile hekimine başvurulması gerektiğini belirtir. Bkz. Demans nedir?

StatPearls'a göre demans, deliryum için önemli bir risk etkenidir; yani demansı olan bir kişide deliryum daha kolay gelişebilir. Demansı olan bir yakınınızda zihinsel durumun aniden kötüleşmesi deliryumu düşündürmeli ve acil değerlendirme gerektirmelidir.

Deliryum neden olur?

Deliryum çoğu zaman tek bir nedene değil, kişinin yatkınlığı ile bir ya da birkaç tetikleyicinin birleşimine bağlıdır.

Risk etkenleri

StatPearls'a göre şu kişilerde deliryum riski daha yüksektir:

• 70 yaş üstü kişiler
• Demans ya da hafif bilişsel bozukluğu olanlar
• Görme ya da işitme sorunu olanlar
• Kırılganlığı olan, birden fazla kronik hastalığı bulunan kişiler
• Yetersiz beslenenler ve yakın zamanda ilaçları değişenler

Tetikleyiciler

NHS, MedlinePlus ve StatPearls'ın sıraladığı başlıca tetikleyiciler şunlardır:

• Enfeksiyonlar: NHS'e göre özellikle yaşlılarda idrar yolu enfeksiyonları; ayrıca zatürre ve menenjit. Bkz. İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri
• İlaçlar: Bazı reçeteli ilaçlar, özellikle yatıştırıcılar ve antikolinerjik etkili ilaçlar
• Sıvı kaybı ve tuz-mineral dengesizlikleri
• Kan şekeri düşüklüğü: NHS'e göre diyabeti olan kişilerde. Bkz. Hipoglisemi
• İnme ya da geçici iskemik atak. Bkz. İnme belirtileri
• Ameliyat ve anestezi: StatPearls'a göre büyük ameliyatlardan sonra sık görülür.
• Kontrol edilmeyen ağrı, kabızlık ya da idrar yapamama
• Uykusuzluk
• Alkol ya da madde zehirlenmesi veya yoksunluğu
• Kafa travması, karbonmonoksit zehirlenmesi ve bazı nöbetler: NHS bunları da ani bilinç bulanıklığının nedenleri arasında sayar.

Ne kadar sık görülür?

StatPearls'a göre deliryum, genel hastanelerde yatan hastaların yaklaşık %15–30'unda görülür; yoğun bakımlarda bu oran çok daha yüksektir. Büyük ameliyatlardan sonra hastaların %10–20'sinde, yüksek riskli ameliyatlardan sonra ise yarısına kadarında gelişebilir. Bu nedenle hastanede yatan yaşlı bir yakınınızda davranış değişikliği fark ettiğinizde bunu mutlaka sağlık ekibine bildirin.

Tanı nasıl konur?

Deliryum tanısı çoğunlukla dikkatli bir gözlem ve muayeneyle konur. StatPearls'a göre ani başlangıç, dikkat bozukluğu, dağınık düşünce ve uyanıklık düzeyinde değişiklik gibi bulguları değerlendiren yapılandırılmış ölçekler kullanılır. Aile üyelerinin kişinin "normal hâlini" anlatması, değişikliğin ne kadar ani olduğunu anlamada çok değerlidir.

MedlinePlus'a göre nedeni bulmak için şu incelemeler yapılabilir:

• Nörolojik muayene ve zihinsel durum testleri
• Kan ve idrar testleri
• Akciğer grafisi
• Beyin tomografisi ya da MR
• EEG (beyin elektriksel etkinliğinin kaydı)

Deliryum nasıl tedavi edilir?

MedlinePlus'a göre tedavinin temeli, altta yatan nedenin bulunup düzeltilmesidir: enfeksiyonun tedavisi, sıvı ve mineral dengesinin düzeltilmesi, deliryuma katkıda bulunan ilaçların gözden geçirilip gerekirse kesilmesi gibi.

İlaç dışı yaklaşımlar

StatPearls'a göre deliryumun önlenmesinde ve yönetiminde ilaç dışı yaklaşımlar temeldir:

• Yönelim: Saat, takvim ve açık, sade bir iletişimle kişinin zamanı ve yeri hatırlamasına yardım etmek
• Uyku: Gece sessiz ve karanlık, gündüz aydınlık bir ortam sağlayarak düzenli uyku-uyanıklık döngüsünü desteklemek
• Hareket: Mümkün olan en kısa sürede yataktan kaldırıp yürümeyi desteklemek
• Duyusal destek: Gözlük ve işitme cihazlarının kullanılmasını sağlamak
• Sıvı ve beslenme: Yeterli sıvı ve besin alımını desteklemek
• Ağrı, kabızlık ve idrar sorunlarını izlemek ve tedavi etmek
• Aile katılımı: Tanıdık yüzlerin yanında olması

İlaçlar

StatPearls'a göre deliryumun tedavisi için onaylanmış özel bir ilaç yoktur. İlaçlar yalnızca kişinin kendisine ya da başkalarına zarar verebilecek ağır huzursuzluk, madde yoksunluğu gibi özel durumlarda ve hekim kontrolünde kullanılır.

Aile ve bakım verenler neler yapabilir?

NHS'in önerileri ve StatPearls'ın aile katılımına verdiği önem doğrultusunda şunları yapabilirsiniz:

• Yakınınızın yanında kalın, sakin ve güven verici olun.
• Kim olduğunuzu ve nerede olduğunu nazikçe hatırlatın; kısa ve basit cümleler kurun.
• Aynı anda çok fazla soru sormayın; tartışmaya girmeyin.
• Kişi tehlikede olmadıkça hareketlerini kısıtlamaya çalışmayın.
• Gözlüğünü, işitme cihazını ve sevdiği tanıdık eşyaları yanında bulundurun.
• Kullandığı tüm ilaçların listesini sağlık ekibine verin.
• Hastanede refakat ederken kişinin normal hâlinden farklı her değişikliği ekibe bildirin. Refakat hakkınız için bkz. Refakatçi hakkı

İyileşme ve olası sonuçlar

MedlinePlus'a göre deliryum çoğunlukla yaklaşık bir hafta sürer; zihinsel işlevlerin tamamen normale dönmesi ise birkaç hafta alabilir ve çoğu durumda tam iyileşme beklenir. Ancak StatPearls'a göre deliryum hastanede kalış süresinin uzaması, düşmeler, bası yaraları, güçsüzlük ve bazı kişilerde uzun dönemli bilişsel gerilemeyle ilişkilidir. Bu nedenle erken fark edilmesi ve önlenmesi önemlidir.