Kalça protezi ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl olur?

Kalça protezi nedir?

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin (femur) üst ucundaki top şeklindeki baş ile leğen kemiğindeki yuvadan (asetabulum) oluşan bir "top ve yuva" eklemidir. Sağlıklı bir eklemde bu yüzeyler düzgün bir kıkırdakla kaplıdır. Kireçlenme gibi durumlarda kıkırdak aşınır, kemikler birbirine sürtünür ve ağrı ortaya çıkar.

OrthoInfo'ya göre total kalça protezinde hasarlı kemik ve kıkırdak çıkarılarak yerine şu parçalar yerleştirilir:

• Uyluk kemiğinin içine yerleştirilen metal bir gövde
• Bu gövdenin üst ucuna takılan metal ya da seramik bir top
• Leğen kemiğindeki yuvanın yerine konan metal bir kap
• Top ile kap arasında kaymayı kolaylaştıran plastik, seramik ya da metal bir ara parça

Protez türleri

NHS üç ana yöntemden söz eder:

• Total kalça protezi: En sık yapılan türdür; hem top hem de yuva değiştirilir.
• Yarım (parsiyel) kalça protezi: Yalnızca top kısmı değiştirilir, yuva korunur. NHS'e göre iyileşme total protezden daha hızlıdır; ancak protezin ömrü daha kısa olabilir. Daha çok kalça kırığı geçiren ya da genel durumu zayıf kişilerde tercih edilir.
• Yüzey protezi (resurfacing): Eklem yüzeyi tamamen çıkarılmak yerine üzerine metal bir kaplama konur. NHS'e göre genellikle 50 yaş civarı ya da daha genç kişilerde düşünülür.

Hangi yöntemin uygun olduğuna; eklemdeki hasarın derecesi, yaş, kemik kalitesi ve genel sağlık durumuna göre ortopedi uzmanı karar verir.

Kimlere yapılır?

OrthoInfo'ya göre kalça protezi, günlük etkinlikleri kısıtlayan süregen kalça ağrısı olan ve ilaç, fizik tedavi ya da baston gibi yürüme yardımcılarıyla yeterli rahatlama sağlayamayan kişilerde düşünülür. Başlıca nedenler şunlardır:

• Kalça kireçlenmesi (osteoartrit): Yaşla birlikte kıkırdağın aşınması. Bkz. Kalça kireçlenmesi
• Romatoid artrit: Eklem zarının iltihaplanmasıyla kıkırdağın zarar gördüğü bir hastalık.
• Kalça kemiği ölümü (avasküler nekroz): Uyluk kemiği başının kan akımının bozulması. Bkz. Avasküler nekroz
• Travma sonrası kireçlenme: Geçirilmiş kalça kırığı ya da yaralanmalarına bağlı eklem hasarı.
• Çocuklukta geçirilmiş kalça hastalıkları: Gelişimsel kalça displazisi gibi sorunların ileri yaşta kireçlenmeye yol açması.

OrthoInfo'ya göre kalça protezi için belirli bir yaş ya da kilo sınırı yoktur; karar ağrının ve işlev kaybının derecesine göre verilir.

Ameliyattan önce denenebilecek seçenekler

NHS'e göre kalça protezi düşünülmeden önce genellikle şu ameliyatsız yöntemler denenir:

• Fazla kilo varsa kilo vererek kalçaya binen yükü azaltmak
• Yüzme, yürüyüş ve bisiklet gibi düşük darbeli egzersizler ile kalça çevresi kaslarını güçlendirme çalışmaları; gerekirse fizyoterapist desteği
• Baston gibi yürüme yardımcıları
• Özel ayakkabı ya da ayakkabı tabanlıkları
• Ağrı kesici ilaçlar, jeller ya da kremler
• Kalça eklemine kortizon enjeksiyonu. Bkz. Eklem içi enjeksiyon

NHS'e göre ameliyat, bu yöntemler yeterli olmadığında gündeme gelir.

Ameliyat öncesi hazırlık

OrthoInfo'ya göre ameliyattan önce kapsamlı bir değerlendirme yapılır:

• Fizik muayene, kalça röntgenleri ve gerekirse MR
• Genel sağlık değerlendirmesi; kan ve idrar testleri, EKG ve akciğer grafisi
• Kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi; hangi ilacın ne zaman bırakılacağını hekiminiz söyler
• Enfeksiyon riskini azaltmak için büyük diş tedavilerinin ameliyattan önce tamamlanması

Evde yapılacak hazırlıklar

OrthoInfo, ameliyattan önce evde şu düzenlemelerin yapılmasını önerir:

• Banyoya ve tuvalete tutunma barları takılması
• Yükseltilmiş klozet oturağı ve duş taburesi kullanılması
• Halı, kablo gibi takılıp düşmeye yol açabilecek eşyaların kaldırılması
• Sık kullanılan eşyaların eğilmeden ulaşılabilecek yüksekliğe yerleştirilmesi
• Kolçaklı, sağlam ve yeterince yüksek bir sandalye hazırlanması

Ameliyat sonrası ilk haftalarda günlük işlerde yardım alabileceğiniz birini ayarlamanız da iyileşmeyi kolaylaştırır.

Ameliyat nasıl yapılır?

NHS'e göre ameliyat iki tür anestezi ile yapılabilir:

• Bölgesel (spinal) anestezi: Belden aşağısı uyuşturulur; kişi uyanıktır, ancak ağrı hissetmez. İsteğe göre rahatlatıcı (sakinleştirici) ilaç verilebilir.
• Genel anestezi: Kişi ameliyat boyunca uyur. Bkz. Genel anestezi nedir?

NHS'e göre ameliyat genellikle 1–2 saat sürer. Cerrah kalçanın yan ya da arka tarafından bir kesi yapar, hasarlı top ve yuvayı çıkarır, protez parçalarını yerleştirir ve kesiyi kapatır. NHS, daha küçük kesilerle yapılan (minimal invaziv) yaklaşımların da bulunduğunu, ancak bu yöntemin herkes için uygun olmadığını belirtir. Bazı merkezlerde protezin yerleştirilmesinde robot yardımlı sistemlerden de yararlanılır. Bkz. Robot yardımlı diz ve kalça protezi cerrahisi

Ameliyat sonrası iyileşme

Hastanede

NHS'e göre hemşireler ve fizyoterapistlerin yardımıyla mümkün olan en kısa sürede yürümeye başlanır. İlk günlerde koltuk değneği ya da yürüteç kullanılır. NHS'e göre her şey yolunda giderse kişi genellikle ameliyattan 1–3 gün sonra taburcu olur.

Evde

NHS ve OrthoInfo'nun önerileri şunlardır:

• Egzersizler: Fizyoterapistin önerdiği egzersizleri düzenli yapın; bunlar uzun dönemde kalçanın gücünü ve hareketini kazanmak için önemlidir. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Yürüyüş: NHS, her gün rahat edebildiğiniz kadar yürümenizi önerir.
• Dikişler: NHS'e göre dikişler yaklaşık 10 gün sonra alınır.
• Kontrol: NHS'e göre ameliyattan yaklaşık 6–12 hafta sonra kontrole çağrılırsınız.

Kaçınılması gereken hareketler

NHS'e göre ilk dönemde protezin yerinden çıkma riskini azaltmak için şunlardan kaçınılmalıdır:

• Bacak bacak üstüne atmak
• Kalçayı 90 dereceden fazla bükmek
• Ayaklara ve ayak bileklerine eğilerek dokunmaya çalışmak
• Alçak sandalye ve koltuklara oturmak
• Hekim izin vermeden ağır yük kaldırmak ve yüksek darbeli egzersizler

OrthoInfo'ya göre protezin yerinden çıkma riski en çok ilk birkaç aydadır. İlk dönemde düşmelerden korunmak için baston, koltuk değneği ya da yürüteç kullanılması da önemlidir.

Günlük yaşama dönüş

• Hafif etkinlikler: OrthoInfo'ya göre çoğu kişi 3–6 hafta içinde hafif günlük etkinliklere dönebilir.
• Araç kullanma: NHS'e göre en az 6 hafta beklenmesi ve hekime danışılması önerilir.
• İşe dönüş: NHS'e göre işin türüne bağlı olarak genellikle yaklaşık 6 hafta sonra.
• Cinsel yaşam: NHS'e göre 6–8 hafta ara verilmesi önerilir.
• Tam iyileşme: NHS'e göre yaşa ve genel sağlık durumuna bağlı olarak birkaç ay sürer.
• Uzun dönem: OrthoInfo'ya göre çoğu cerrah koşu, zıplama gibi yüksek darbeli sporları önermez; yürüyüş, yüzme, bisiklet, dans ve doğa yürüyüşü gibi etkinlikler uygun kabul edilir.

Olası riskler

NHS ve OrthoInfo'nun saydığı olası sorunlar şunlardır:

• Kan pıhtısı (derin ven trombozu): OrthoInfo'ya göre en sık görülen komplikasyondur; kan sulandırıcı ilaçlar ve bacak egzersizleriyle risk azaltılır. Bkz. Derin ven trombozu
• Enfeksiyon: Yarada ya da protezin çevresinde gelişebilir. OrthoInfo, enfeksiyonun ameliyattan yıllar sonra da ortaya çıkabileceğini belirtir.
• Protezin yerinden çıkması (çıkık)
• Bacak boyu farkı: Bir bacak diğerinden biraz uzun ya da kısa hissedilebilir.
• Sinir ya da damar hasarı
• Protezin zamanla aşınması ya da gevşemesi: Bu durumda yenileme (revizyon) ameliyatı gerekebilir.
• Ameliyat sırasında kemikte kırık ve süregen ağrı

NHS'e göre modern kalça protezleri en az 15 yıl dayanacak şekilde tasarlanmaktadır.