Düşme riski (yaşlılarda düşme): nedenleri ve önleme yolları

Düşme riski neden önemlidir?

WHO, düşmeyi "kişinin istemeden yere, zemine ya da daha alçak bir seviyeye düşmesi" olarak tanımlar. WHO'ya göre dünyada her yıl yaklaşık 684 bin kişi düşme sonucu hayatını kaybeder ve yaklaşık 37,3 milyon düşme tıbbi bakım gerektirecek kadar ağırdır.

Yaşlılarda düşmeler kalça kırığı, bilek kırığı ve kafa yaralanmaları gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. Bir kez düşen kişide yeniden düşme korkusu gelişebilir; bu korku hareketi azaltır, kaslar daha da zayıflar ve düşme riski artar. Bu kısır döngü kişinin bağımsızlığını ve yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle "yaşlanınca düşmek normaldir" diye düşünmek yerine düşmenin nedenlerini araştırmak önemlidir.

Kimler risk altındadır?

WHO'ya göre düşmeye bağlı ölüm ve ciddi yaralanmalar en sık 60 yaş ve üzerindeki kişilerde görülür. WHO, kadınların ölümcül olmayan düşmeleri daha sık yaşadığını, özellikle ileri yaştaki kadınlarda bu durumun belirgin olduğunu belirtir. Çocuklar da gelişim dönemleri ve merakları nedeniyle sık düşer; ancak bu yazı esas olarak yetişkinlerde ve yaşlılarda düşme riskini ele alır.

Kemik erimesi olan kişilerde düşmenin kırıkla sonuçlanma olasılığı daha yüksektir. Bkz. Kemik erimesi (osteoporoz) nedir?

Düşme riskini artıran etkenler

NHS ve WHO'nun sıraladığı başlıca etkenler şunlardır:

Vücutla ilgili etkenler

• Kas zayıflığı: NHS'e göre yaşla birlikte kasların zayıflaması düşmelerin önemli nedenlerindendir.
• Denge ve yürüme sorunları: WHO, dengenin bozulmasını önemli bir risk etkeni olarak sayar.
• Hareketi etkileyen hastalıklar: NHS; artrit, inme ve Parkinson hastalığı gibi durumları sayar. Bkz. Parkinson hastalığı belirtileri
• Düşük tansiyon: Özellikle ayağa kalkarken başın dönmesi. Bkz. Düşük tansiyon
• Görme ve işitme sorunları: NHS bunları da risk etkenleri arasında sayar.
• Bunama (demans) ve bilişsel gerileme
• Baş dönmesi: İç kulak kaynaklı baş dönmeleri dengeyi bozabilir. Bkz. Vertigo nedir?

İlaçlar ve alkol

• İlaçların yan etkileri: NHS ve WHO'ya göre bazı ilaçlar baş dönmesi, uyku hâli ya da tansiyon düşüklüğüne yol açarak düşme riskini artırabilir. WHO, özellikle ruh sağlığı ve uyku için kullanılan bazı ilaçların gözden geçirilmesini önleme yöntemleri arasında sayar. Birden fazla ilaç kullanmak da riski artırabilir.
• Alkol: WHO ve NHS alkol kullanımını risk etkenleri arasında sayar. Bkz. Alkol ve sağlık

Çevreyle ilgili etkenler

• Kaygan zeminler, kenarları kalkık halılar ve yerdeki kablolar
• Yetersiz aydınlatma
• Tutunma yeri olmayan merdivenler ve banyolar
• Uygun olmayan, kaygan tabanlı ya da ayağa oturmayan ayakkabılar ve terlikler

Düşme riski nasıl değerlendirilir?

NHS'e göre dengenizle ilgili endişeniz varsa ya da düştüyseniz aile hekiminiz dengenizi değerlendirebilir ve gerekirse sizi düşmeleri önlemeye yönelik özel hizmetlere, kuvvet ve denge programlarına ya da evde yapılabilecek düzenlemeler için ilgili birimlere yönlendirebilir. Değerlendirme sırasında genellikle şunlar konuşulur ve incelenir:

• Son dönemde kaç kez düştüğünüz, düşmelerin nasıl ve nerede olduğu
• Yürüyüşünüz, dengeniz ve kas gücünüz
• Kullandığınız tüm ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler
• Görme ve işitme durumunuz
• Ayağa kalkarken baş dönmesi olup olmadığı
• Kemik sağlığınız ve gerekirse kemik yoğunluğu ölçümü
• Evinizdeki olası tehlikeler

Muayeneye bir yakınınızla gitmek ve düşmelerinizi önceden not etmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Düşmeler nasıl önlenir?

NHS ve WHO'ya göre düşmelerin önemli bir kısmı önlenebilir. En etkili yaklaşım, birden fazla önlemin birlikte uygulanmasıdır.

Kuvvet ve denge egzersizleri

NHS, her gün aktif olmayı ve haftada en az iki gün kuvvet ve denge egzersizi yapmayı önerir. WHO da denge ve yürüme eğitimini ve tai chi gibi egzersizleri etkili önleme yöntemleri arasında sayar. Egzersizlere bir fizyoterapist eşliğinde başlamak, size uygun hareketlerin güvenle öğrenilmesini sağlar. Ayrıntılar için Denge egzersizleri ve Yaşlılarda fiziksel aktivite yazılarına bakabilirsiniz.

Evde güvenlik düzenlemeleri

NHS'in önerileri şunlardır:

• Yerdeki kabloları, kenarları kalkık halıları ve dağınıklığı kaldırın.
• Merdivenlere tırabzan, banyoya tutunma barları taktırın.
• Banyo ve duşta kaymaz paspas kullanın.
• Evinizi, özellikle merdivenleri ve gece tuvalete gidilen yolu iyi aydınlatın.

WHO da ev ortamının değerlendirilip düzenlenmesini önleme yöntemleri arasında sayar.

Sağlık kontrolleri

• İlaçların gözden geçirilmesi: NHS, kullandığınız ilaçların dengeye etkisinin hekiminiz ya da eczacınızla düzenli olarak değerlendirilmesini önerir. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın.
• Göz ve kulak kontrolleri: NHS düzenli göz muayenesi ve işitme kontrolü önerir.
• Kemik sağlığı: NHS, kalsiyum ve D vitamini yönünden yeterli beslenmenin kemikleri güçlü tutmaya yardımcı olduğunu belirtir. WHO, D vitamini takviyesini de önleme yöntemleri arasında sayar; takviye gerekip gerekmediğine hekiminiz karar vermelidir. Bkz. D vitamini eksikliği belirtileri

Günlük yaşam

• İyi oturan, kaymaz tabanlı ayakkabılar giyin.
• Yeterli yemek yiyin ve su için; NHS bunu da öneriler arasında sayar.
• Alkolü sınırlayın.
• Gerekiyorsa baston ya da yürüteç gibi yürüme yardımcıları kullanın.
• NHS'e göre kişisel acil durum alarmı ya da yanınızda cep telefonu bulundurmak, düştüğünüzde yardım çağırmanızı kolaylaştırır.

Yakınlar ve bakım verenler için

Yaşlı bir yakınınızın düşme riskini azaltmak için onunla birlikte evi gözden geçirebilir, sık kullandığı eşyaları kolay ulaşılabilir yerlere koyabilir ve düzenli egzersizini destekleyebilirsiniz. Kişinin bağımsızlığına saygı göstermek ve kararlara katılmasını sağlamak, önerilere uyumu artırır.

Düştükten sonra ne yapılmalı?

NHS'e göre düştüğünüzde önce sakin kalmaya ve vücudunuzda yaralanma olup olmadığını kontrol etmeye çalışın.

Ayağa kalkabiliyorsanız

NHS'in önerdiği adımlar şunlardır:

1. Acele etmeyin, bir süre dinlenin.
2. Yan dönün ve ellerinizle dizlerinizin üzerine kalkın.
3. Sağlam bir mobilyaya, örneğin koltuk ya da yatağa doğru emekleyin.
4. Mobilyaya tutunarak bir dizinizi öne alın ve yavaşça ayağa kalkın.
5. Oturun ve bir süre dinlenin.

Ayağa kalkamıyorsanız

NHS'e göre:

• Telefon ya da acil durum alarmıyla yardım çağırın veya seslenin.
• Üzerinizi örtebileceğiniz bir şeyle sıcak kalmaya çalışın.
• Kan dolaşımınızı korumak için vücudunuzu düzenli olarak hareket ettirin ve yaklaşık her 30 dakikada bir pozisyon değiştirin.

Düşmeden sonra bir yaralanma olmasa bile hekiminize haber vermeniz önemlidir; NHS'e göre hekim dengenizi değerlendirebilir ve gerekirse sizi kuvvet ve denge programlarına ya da evde düzenlemeler için ilgili birimlere yönlendirebilir.