Kadın kısırlığı (infertilite) nedir? Nedenleri ve tedavisi

Kısırlık nedir?

NHS kısırlığı, düzenli korunmasız cinsel ilişkiye rağmen bir çiftin gebe kalamaması olarak tanımlar. MedlinePlus iki türden söz eder:

• Birincil kısırlık: Daha önce hiç gebelik olmamış ve en az bir yıldır korunmasız ilişkiye rağmen gebelik elde edilemeyen durum.
• İkincil kısırlık: Daha önce en az bir kez gebe kalabilmiş, ancak şimdi gebe kalamayan çiftlerin durumu.

Kısırlık yalnızca kadına ait bir sorun değildir. Erkekten kaynaklanan nedenler de sık görülür; bu yüzden değerlendirme her iki eşi birlikte kapsar. Erkek tarafına ilişkin temel test için Spermiyogram nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

NHS'e göre kadının 40 yaşın altında olduğu çiftlerin 10'da 8'inden fazlası, düzenli korunmasız ilişkiyle bir yıl içinde kendiliğinden gebelik elde eder. Bu nedenle ilk aylarda gebelik olmaması tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Kadın kısırlığının nedenleri

NHS ve MedlinePlus'ın saydığı başlıca nedenler şunlardır.

Yumurtlama (ovulasyon) sorunları

Düzenli yumurtlama olmaması, kadın kısırlığının sık nedenlerindendir. Yumurtlamayı bozabilecek durumlar:

• Polikistik over sendromu (PKOS): Hormon dengesini etkileyerek yumurtlamayı düzensizleştirebilir. Bkz. PKOS nedir?
• Tiroid hastalıkları: Tiroid bezinin fazla ya da az çalışması yumurtlamayı engelleyebilir.
• Erken yumurtalık yetmezliği: NHS'e göre yumurtalıkların 40 yaşından önce çalışmayı bırakmasıdır.

Rahim tüpleri ve rahimle ilgili sorunlar

• Tüplerde tıkanıklık ya da hasar: Yumurta ile spermin buluşmasını engeller. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan sonra gelişebilen pelvik iltihabi hastalık, tüplerde yapışıklık ve hasar bırakabilir.
• Endometriozis: Rahim iç zarına benzeyen dokunun rahim dışında büyümesidir; yumurtalıklara ve tüplere zarar verebilir. Bkz. Endometriozis nedir?
• Miyomlar: NHS'e göre rahimdeki miyomlar tüpleri tıkayabilir ya da embriyonun rahme yerleşmesini zorlaştırabilir. Bkz. Miyom nedir?
• Ameliyat izleri: Pelvis bölgesine ya da rahim ağzına yapılan ameliyatlar sonrasında yapışıklıklar oluşabilir.
• Rahim ağzı salgısıyla ilgili sorunlar: Spermin rahme ilerlemesini zorlaştırabilir.

İlaçlar ve maddeler

NHS'e göre bazı ilaçların uzun süreli kullanımı, kemoterapi ve bazı psikiyatrik ilaçlar ile uyuşturucu madde kullanımı doğurganlığı olumsuz etkileyebilir. Kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmayın; gebelik planınızı hekiminizle konuşun.

Nedeni açıklanamayan kısırlık

NHS'e göre çiftlerin yaklaşık dörtte birinde tüm testlere rağmen belirgin bir neden bulunamaz. Bu durum "açıklanamayan kısırlık" olarak adlandırılır ve tedavi seçenekleri yine de mevcuttur.

Doğurganlığı etkileyen risk etkenleri

NHS ve MedlinePlus'ın vurguladığı etkenler şunlardır:

• Yaş: MedlinePlus'a göre kadınlarda doğurganlık 35 yaş civarında azalmaya başlar.
• Kilo: NHS'e göre beden kitle indeksi 30'un üzerinde olmak doğurganlığı azaltır. MedlinePlus çok zayıf olmayı da risk etkeni olarak sayar.
• Sigara ve aşırı alkol: Her ikisi de doğurganlığı olumsuz etkiler.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar: Özellikle tüplerde iz bırakan enfeksiyonlar.
• Aşırı egzersiz ve yetersiz beslenme
• Stres ve bazı çevresel etkenler

Bu etkenlerin bir kısmı değiştirilebilir. Gebelik planlarken genel sağlık durumunuzu gözden geçirmek için Gebelik öncesi hazırlık yazımıza bakabilirsiniz.

Ne zaman değerlendirme yaptırılmalı?

Önerilen bekleme süresi yaşa göre değişir:

• NHS, 36 yaşın altındaki kadınların bir yıl boyunca deneyip gebe kalamamaları hâlinde hekime başvurmalarını önerir.
• NHS'e göre 36 yaş ve üzerindeyseniz ya da doğurganlığınızı etkileyebilecek bilinen bir sorununuz varsa daha erken başvurmanız uygundur.
• MedlinePlus, 35 yaşın üzerindeki kadınlar için altı aylık denemenin ardından başvuruyu önerir.

Düzensiz ya da hiç olmayan adetler, çok ağrılı adetler, daha önce geçirilmiş pelvik enfeksiyon veya ameliyat gibi durumlar varsa beklemeden değerlendirme istenebilir. Yumurtlama döneminin nasıl hesaplandığı için Yumurtlama dönemi yazımıza bakabilirsiniz.

Kısırlık nasıl araştırılır?

NHS'e göre hekim önce ayrıntılı bir öykü alır: önceki gebelikler, kullanılan doğum kontrol yöntemleri, adet düzeni, ilişki sıklığı, ilaçlar ve sigara, alkol, kilo, stres gibi yaşam alışkanlıkları sorulur. Muayenede kilo ve boy değerlendirilir, pelvik bölgede enfeksiyon, kitle ya da hassasiyet olup olmadığına bakılır.

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca testler:

• Kan testleri: Yumurtlama olup olmadığını anlamak için progesteron, adetler düzensizse yumurtalığı uyaran hormonlar (gonadotropinler) ölçülür.
• Klamidya testi: Rahim ağzından sürüntü ya da idrar örneğiyle yapılır.
• Ultrason: Yumurtalıklar, rahim ve tüpler incelenir; genellikle vajinal yoldan yapılan ultrason kullanılır.
• Rahim filmi (histerosalpingografi): Rahme verilen boyalı bir maddeyle çekilen röntgende tüplerde tıkanıklık olup olmadığı görülür.
• Laparoskopi: NHS'e göre karına açılan küçük deliklerden kamerayla bakılan bir işlemdir; genellikle bir sorun olma olasılığı yüksek olduğunda yapılır.

Bu süreçte eşin de sperm testi ile değerlendirilmesi gerekir.

İlk görüşmeye hazırlık

Görüşmeyi verimli kılmak için şunları önceden not etmeniz yararlı olur:

• Son birkaç ayın adet başlangıç tarihleri ve adetlerin kaç gün sürdüğü
• Ne zamandır gebelik için denediğiniz ve ilişki sıklığı
• Daha önceki gebelikler, düşükler ya da gebelik sonlandırmaları
• Geçirdiğiniz ameliyatlar, pelvik enfeksiyonlar ve süregen hastalıklar
• Düzenli kullandığınız ilaç, vitamin ve bitkisel ürünler
• Daha önce yapılmış tahlil ve görüntüleme sonuçlarınız

Tedavi seçenekleri

Tedavi, bulunan nedene, kadının yaşına ve çiftin tercihlerine göre planlanır. NHS ve MedlinePlus'a göre başlıca seçenekler şunlardır.

İlaç tedavisi

Yumurtlama sorunlarında, yumurtlamayı uyaran ilaçlar kullanılabilir. NHS'e göre bu ilaçlar bulantı, kusma, baş ağrısı ve sıcak basması gibi yan etkiler yapabilir. PKOS'ta hekim farklı ilaç seçeneklerini değerlendirebilir.

Cerrahi tedavi

• Tüplerdeki yapışıklıkların açılması; NHS bu ameliyatın dış gebelik riskini artırabileceğini belirtir.
• Endometriozis odaklarının ya da miyomların laparoskopik ameliyatla çıkarılması
• PKOS'ta ilaç tedavisi işe yaramadığında yumurtalıklara ısı ya da lazerle uygulanan laparoskopik bir işlem

Yardımcı üreme yöntemleri

• Aşılama (rahim içi inseminasyon, IUI): Laboratuvarda hazırlanan sperm, ince bir tüple doğrudan rahme yerleştirilir.
• Tüp bebek (IVF): Yumurtalar laboratuvarda döllenir ve oluşan embriyo rahme yerleştirilir. Ayrıntı için Tüp bebek tedavisi yazımıza bakabilirsiniz.

MedlinePlus, sağlıklı bir kiloya ulaşmak gibi yaşam tarzı değişikliklerinin de tedavinin bir parçası olduğunu vurgular.

Duygusal yük ve destek

Gebe kalmakta güçlük yaşamak, çiftler için yoğun bir kaygı ve hayal kırıklığı kaynağı olabilir. Testler ve tedaviler uzun sürebilir; bu süreçte eşlerin birbirine destek olması, merak ettiklerini sağlık ekibine sorması ve gerektiğinde psikolojik destek alması yararlıdır. Stres kısırlığın tek nedeni değildir; ancak NHS stresi doğurganlığı olumsuz etkileyebilen etkenler arasında sayar.