Gebelik öncesi hazırlık: kontroller, aşılar ve alışkanlıklar

Neden gebelikten önce hazırlanmalı?

Gebeliğin ilk haftaları, bebeğin beyin ve omuriliği başta olmak üzere pek çok organının oluştuğu kritik bir dönemdir. CDC, bebeğin beyin ve omuriliğini etkileyen ciddi doğum kusurları olan nöral tüp defektlerinin gebeliğin ilk birkaç haftasında, çoğu zaman kişi gebe olduğunu bilmeden ortaya çıktığını vurgular. Bu nedenle bazı önlemlerin gebelik başlamadan alınması gerekir.

Gebelik öncesi hazırlığın amaçları şöyle özetlenebilir:

• Bebeğin sağlıklı gelişimi için gerekli koşulları önceden sağlamak
• Annenin var olan sağlık sorunlarını gebelik öncesinde olabildiğince kontrol altına almak
• Gebelikte zararlı olabilecek ilaçları, maddeleri ve alışkanlıkları önceden değiştirmek
• Aşılarla gebelikte tehlikeli olabilecek enfeksiyonlardan korunmak
• Kalıtsal hastalık riski taşıyan çiftlere zamanında bilgi ve seçenek sunmak

Gebelik öncesi görüşmede neler konuşulur?

Gebelik planlayan bir çift, aile hekimi veya kadın doğum uzmanıyla bir "gebelik öncesi danışmanlık" görüşmesi yapabilir. Bu görüşmede genellikle şu konular ele alınır:

• Sağlık öyküsü: Geçirilmiş ve süregen hastalıklar, ameliyatlar, önceki gebelikler ve doğumlar
• İlaç listesi: Reçeteli ve reçetesiz ilaçlar, vitaminler, bitkisel ürünler
• Aile öyküsü: Ailede kalıtsal hastalıklar, doğum kusurları, akraba evliliği
• Muayene: Tansiyon, kilo ve boy ölçümü, gerekirse jinekolojik muayene
• Testler: Hekimin gerekli gördüğü kan testleri, örneğin kan grubu, hemogram ve bazı enfeksiyon taramaları
• Aşı durumu: Kızamıkçık başta olmak üzere aşı geçmişinin gözden geçirilmesi
• Yaşam tarzı ve çalışma koşulları: Sigara, alkol, beslenme, hareket ve iş yerindeki olası zararlı etkenler

Bu görüşme, sorularınızı sormak ve gebeliğe dair kaygılarınızı paylaşmak için de iyi bir fırsattır.

Folik asit ve D vitamini

Folik asit

CDC'ye göre folik asit, vücudun yeni hücreler yapmasına yardımcı olan bir B vitaminidir (B9) ve bebekte spina bifida ve anensefali gibi nöral tüp defektlerinin önlenmesine yardımcı olur. CDC, gebe kalma olasılığı olan tüm kadınların, gebelik planlamasalar bile, her gün önerilen miktarda folik asit almasını önerir.

NHS, folik asidin ideal olarak gebelikten üç ay önce başlanmasını ve gebeliğin 12. haftasına kadar sürdürülmesini önerir. NHS'ye göre bazı kişilerin daha yüksek miktarda folik asit kullanması gerekir. Bunlar arasında şunlar yer alır:

• Kendisinde ya da eşinde nöral tüp defekti öyküsü olanlar veya daha önce nöral tüp defektli bir gebelik geçirenler
• Diyabeti olanlar
• Orak hücre anemisi veya talasemi gibi kan hastalığı olanlar
• Epilepsi veya HIV için ilaç kullananlar

Hangi miktarda folik asit kullanmanız gerektiğini hekiminize sorun; kendi başınıza miktar belirlemeyin.

D vitamini

NHS, gebelik planlayanların ve gebelerin D vitamini takviyesi kullanmasını önerir. NHS'ye göre özellikle dışarıdayken cildini büyük ölçüde örten, çoğunlukla kapalı alanda kalan veya koyu tenli kişilerde takviyenin yıl boyunca kullanılması önerilir.

Kaçınılması gerekenler

NHS, gebelikte balık yağı veya A vitamini (retinol) içeren takviyelerin kullanılmamasını ve karaciğer gibi A vitamininden çok zengin besinlerin sınırlanmasını önerir. Gebelik planlarken kullandığınız tüm vitamin ve takviyeleri hekiminizle gözden geçirin.

İlaçlar ve süregen hastalıklar

NHS, kullanılan reçeteli ilaçların hekimle ya da uzmanla konuşulmadan bırakılmamasını vurgular. Bazı ilaçlar gebelikte değiştirilmeyi gerektirebilir; ancak ilacı birden bırakmak hastalığın kötüleşmesine yol açabilir.

NHS, kendisinde veya eşinde epilepsi, diyabet, orak hücre hastalığı veya HIV gibi bir hastalık bulunan kişilerin gebelik planlamadan önce aile hekimiyle konuşmasını önerir. Bu konuşmada şunlar ele alınabilir:

• Diyabet: Gebelik öncesinde kan şekerinin iyi kontrol altına alınması, bebekte doğum kusurları ve gebelik sorunları riskini azaltmaya yardımcı olur.
• Epilepsi: Nöbet kontrolünü sağlarken bebeğe en az etkisi olabilecek ilaç düzenlemesi uzmanla planlanır.
• Tiroid hastalıkları, yüksek tansiyon, depresyon ve diğer süregen durumlar: İlaçların gebelikte uygunluğu ve hastalığın kontrolü gözden geçirilir.

Reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler için de hekiminize veya eczacınıza danışın.

Aşılar ve taramalar

NHS, daha önce yapılmadıysa kızamık, kabakulak ve kızamıkçık (KKK) aşısının yaptırılmasını önerir. Kızamıkçık gebelikte geçirildiğinde bebekte ciddi sorunlara yol açabilir. Bu aşı canlı aşı olduğu için gebelikte yapılmaz; bu nedenle aşı durumunuzun gebelikten önce kontrol edilmesi önemlidir. Aşı sonrası gebelik için ne kadar beklenmesi gerektiğini hekiminize sorun.

NHS ayrıca şunları önerir:

• Rahim ağzı (serviks) kanseri taramasının zamanı gelip gelmediğinin kontrol edilmesi
• Kendinizde veya eşinizde cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon olabileceğini düşünüyorsanız test yaptırmanız

Hepatit B, suçiçeği ve diğer aşıların durumu da gebelik öncesi görüşmede değerlendirilebilir.

Kalıtsal kan hastalıkları ve genetik danışmanlık

Türkiye'de talasemi ve orak hücre anemisi gibi kalıtsal kan hastalıkları önemli bir halk sağlığı konusudur. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün evlilik öncesi hemoglobinopati tarama programına ilişkin bilgilendirmesine göre:

• Türk toplumunda beta-talasemi taşıyıcılığı sıklığı yüzde 2,1 olup bölgelere göre değişir.
• Talasemi taşıyıcıları tamamen sağlıklıdır; hafif kansızlık dışında bulgu göstermez ve çoğu taşıyıcı olduğunu bilmez.
• Anne ve babadan yalnızca biri taşıyıcıysa hasta çocuk doğmaz; çocukların taşıyıcı olma olasılığı yüzde 50'dir.
• Anne ve babanın ikisi de taşıyıcıysa her gebelikte yüzde 25 olasılıkla hasta, yüzde 50 olasılıkla taşıyıcı çocuk doğma riski vardır.
• Taşıyıcı çiftler, gebelik öncesinde mutasyonları belirlenirse doğum öncesi tanı yöntemleriyle sağlıklı bir bebek sahibi olabilir.

Bilgilendirme, bu taramanın amacının evliliği engellemek değil, taşıyıcılığı saptamak ve hasta çocuk doğumunu önlemek olduğunu da vurgular. Evlilik öncesinde tarama yaptırmadıysanız veya ailenizde kalıtsal bir hastalık varsa, gebelik öncesinde aile hekiminize ve gerekirse genetik danışmanlığa başvurun.

Yaşam tarzı: sigara, alkol ve kilo

NHS'nin önerileri şunlardır:

• Sigarayı bırakmak: Sigara gebelikte pek çok soruna yol açabilir. NHS, sigarayı bırakmak için destek almanızı ve bu konuda yardım gerekiyorsa aile hekiminizle konuşmanızı önerir. Pasif içicilikten korunmak da önemlidir.
• Alkolü bırakmak: NHS, gebelik planlarken alkol içilmemesini önerir; yardım gerekirse aile hekiminiz destek sağlayabilir.
• Sağlıklı kilo: NHS'ye göre kilonun çok düşük ya da çok yüksek olması gebe kalmayı zorlaştırabilir; fazla kilo gebelikte bazı sorunların riskini de artırır.
• Düzenli hareket ve dengeli beslenme: Gebelik öncesinde kazanılan alışkanlıklar gebelik boyunca sürdürülmesi daha kolay olur.

Kafeinin sınırlanması, uyuşturucu madde kullanımının bırakılması ve iş yerinde zararlı kimyasallar veya radyasyon gibi etkenlere maruz kalınıyorsa bunun hekimle konuşulması da hazırlığın parçasıdır.

Eşin rolü

Gebelik hazırlığı yalnızca kadını ilgilendirmez. NHS, kendisinde veya eşinde süregen bir hastalık bulunan kişilerin gebelik öncesinde aile hekimiyle konuşmasını önerir. Eşin sigarayı bırakması, gebeyi ve bebeği pasif içicilikten korumak açısından da önemlidir. Erkeklerde sigara, aşırı alkol ve fazla kilo sperm kalitesini olumsuz etkileyebilir. Kalıtsal hastalıklar açısından her iki eşin de değerlendirilmesi gerekir.