Kısaca
Aşılama, tıbbi adıyla rahim içi inseminasyon (IUI), laboratuvarda yıkanıp hazırlanan spermin yumurtlama zamanına denk gelecek şekilde ince bir tüple doğrudan rahim içine bırakılmasıdır. Döllenme, doğal gebelikte olduğu gibi kadının vücudunda gerçekleşir. İngiltere'nin üreme tedavilerini denetleyen kurumu HFEA'ya göre aşılama, tüp bebeğe göre daha az girişimsel bir yöntemdir; ancak her denemede gebelik olasılığı tüp bebeğe göre daha düşüktür. Tüplerin açık olması gibi bazı koşullar gerektirir ve her çift için uygun değildir. Yumurtlamayı uyaran ilaçlarla birlikte uygulandığında en önemli risk çoğul (ikiz, üçüz) gebeliktir.
Aşılama nedir?
NHS aşılamayı, laboratuvarda yıkanarak hazırlanan spermin ince bir tüp yardımıyla rahim içine yerleştirildiği bir yardımcı üreme yöntemi olarak tanımlar. HFEA'ya göre işlemde sperm örneğinden hareketli ve kaliteli spermler ayrıştırılır, ardından bu spermler yumurtlama zamanında rahme verilir.
NHS'e göre ince plastik tüp rahim ağzından geçirilerek sperm rahim içine bırakılır. HFEA'ya göre seçilen sağlıklı spermler rahme verildikten sonra yumurtaları doğal yoldan döllemeye bırakılır; yani döllenme vücudun kendi süreçleriyle gerçekleşir. Bu yönüyle aşılama, yumurtaların vücuttan alınıp laboratuvarda döllendiği tüp bebekten temel olarak ayrılır.
Aşılama, kadının kendi yumurtlama döngüsüne göre ilaçsız (doğal döngü) yapılabileceği gibi, yumurtlamayı destekleyen ilaçlarla birlikte (uyarılmış döngü) de yapılabilir. Hangi yöntemin uygun olduğuna, kişinin durumu değerlendirilerek karar verilir.
Kimlere uygulanır?
HFEA'ya göre İngiltere'de aşılama en sık bağışlanmış sperm kullananlarda uygulanır; bazı çiftlerde de eşin spermiyle yapılabilir. HFEA'nın saydığı durumlar şunlardır:
- Bir bedensel engel ya da psikoseksüel bir sorun nedeniyle vajinal ilişkinin mümkün olmadığı ya da çok güç olduğu çiftler
- Gebeliğin güvenle sağlanması için özel yardım gereken durumlar; örneğin HIV pozitif erkeklerde, hastalığın eşe ve bebeğe geçme riskini azaltmak için sperm yıkama yapılması
- Nedeni açıklanamayan kısırlık: HFEA, bu durumda eşin spermiyle aşılama önerilebildiğini, ancak İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzlarını hazırlayan kurum NICE'ın bunu önermediğini belirtir. NHS de nedeni açıklanamayan kısırlıkta yumurtalıkları uyaran ilaçların gebelik olasılığını artırmadığı için önerilmediğini belirtir.
NHS ve MedlinePlus da aşılamayı kısırlık tedavisinde kullanılan yardımcı üreme yöntemleri arasında sayar. Yardımcı üreme tedavileri her ülkede o ülkenin yasal düzenlemelerine göre uygulanır; örneğin kimlerin hangi koşullarda tedavi alabileceği ülkeden ülkeye farklıdır. Türkiye'deki uygulama koşullarını tedaviyi planlayan hekiminize sorabilirsiniz.
Hangi durumlarda uygun değildir?
HFEA'ya göre aşılama şu durumlarda genellikle önerilmez:
- Rahim tüplerinin tıkalı olması
- Ağır endometriozis (bkz. Endometriozis)
- Yumurta sayısının (yumurtalık rezervi) az ya da yumurta kalitesinin düşük olması
- Erkeğe bağlı kısırlık
HFEA, belirgin bir doğurganlık sorunu varsa aşılamanın işe yarama olasılığının düşük olduğunu vurgular. Otuzlu yaşların sonunda ya da 40 yaşın üzerindeyseniz, aşılama uygun olsa bile tüp bebek önerilebilir; çünkü yaş ilerledikçe yumurta sayısı ve aşılamanın başarılı olma olasılığı azalır. Tüp bebek hakkında bilgi için Tüp bebek tedavisi yazımıza bakabilirsiniz.
Tedavi öncesi değerlendirme
Aşılamaya karar vermeden önce çiftin kısırlık açısından değerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirmenin ayrıntıları için Kadın kısırlığı yazımıza bakabilirsiniz. HFEA'ya göre tedaviden önce rahim tüplerinin açık olup olmadığı kontrol edilir; bu kontrol ultrason, rahim filmi (röntgen) ya da laparoskopi gibi yöntemlerle yapılabilir.
MedlinePlus'a göre kısırlık değerlendirmesinde her iki eşin öyküsü alınır ve muayenesi yapılır. Değerlendirmede şunlar yer alabilir:
- Kadında progesteron ve FSH gibi hormon düzeylerine bakan kan testleri
- Rahmi değerlendiren ve yumurta kalitesine bakan pelvik ultrason
- Tüplerde tıkanıklığa bakan rahim filmi (histerosalpingografi)
- Tüplere zarar verebilen geçirilmiş klamidya enfeksiyonunu araştıran kan testleri
- Erkekte sperm testi; bkz. Spermiyogram nedir?
MedlinePlus'a göre tedavi, kısırlığın nedenine bağlıdır ve durumla ilgili eğitim ve danışmanlık da tedavinin bir parçasıdır.
Tedaviye hazırlanırken
MedlinePlus, sigara, aşırı alkol, fazla ya da düşük kilo gibi yaşam tarzı etkenlerinin kısırlığa katkıda bulunabileceğini; sağlıklı beslenme, kilo ve yaşam tarzının gebelik şansını artırabileceğini belirtir. Tedavi sürecinde şu adımlar yardımcı olabilir:
- Fazla ya da düşük kiloluysanız daha sağlıklı bir kiloya ulaşmak
- Sigarayı bırakmak ve aşırı alkolden uzak durmak
- Düzenli kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri hekiminize bildirmek; MedlinePlus'a göre bazı ilaçlar doğurganlığı etkileyebilir
- Sperm örneğiyle ilgili olanlar dahil, merkezin size verdiği talimatlara uymak
İlaçlı döngüde gelişen folikülleri izlemek için ultrason kontrollerine gitmeniz gerekeceğinden, iş ve günlük planınızı önceden düzenlemek süreci kolaylaştırır.
Aşılama nasıl yapılır?
HFEA'nın tarif ettiği adımlar şunlardır:
- Tüplerin kontrolü: Tedaviye başlamadan önce tüplerin açık olduğu doğrulanır.
- İlaç tedavisi (gerekirse): Uyarılmış döngüde yumurtlamayı desteklemek için ilaçlar kullanılır.
- Ultrasonla izlem: İlaç kullanılıyorsa yumurtalıklarda kaç yumurta keseciğinin (folikül) geliştiği ultrasonla kontrol edilir. Çok fazla folikül gelişiyorsa çoğul gebelik riski nedeniyle döngü iptal edilir.
- Zamanlama: Aşılama zamanı geldiğinde ya yumurtaların olgunlaşmasına ve yumurtlamaya yardım eden bir hormon iğnesi yapılır ya da yumurtlamanın ne zaman olacağını anlamak için testler yapılır.
- Spermin hazırlanması: Sperm laboratuvarda bir sıvı içinde yıkanır; en hızlı hareket eden ve sağlıklı görünen spermler seçilir.
- Spermin rahme bırakılması: Hazırlanan sperm, rahim ağzından geçirilen ince plastik bir tüple rahim içine bırakılır.
- Gebelik testi: Merkezin önerdiği tarihte gebelik testi yapılır.
HFEA'ya göre işlemin tamamı yalnızca birkaç dakika sürer ve çoğu kişide çok ağrı yapmaz. HFEA, ilaçların ya da tedavi adımlarının kişinin öyküsüne ve kliniğin değerlendirmesine göre biraz farklı olabileceğini de belirtir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
İşlem sonrası
Merkezin verdiği talimatlara (örneğin kullanılması gereken ilaçlar ve gebelik testi zamanı) uymak önemlidir.
MedlinePlus'a göre kısırlık değerlendirmesi ve tedavisi çoğu çift için stresli bir süreçtir. HFEA, size gebelik testi için bir tarih verileceğini; bu aşamada heyecanlanmanın anlaşılır olduğunu, ancak sonuç yanıltıcı olabileceği için testi erken yapmamaya çalışmanızı önerir. Gebelik testi hakkında bilgi için Gebelik testi ne zaman yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
HFEA'ya göre pek çok kişi gebelik oluşmadan önce birkaç aşılama döngüsü geçirir. Doğurganlığınızla ilgili belirgin bir sorun yoksa hekiminiz yeniden denemeyi önerebilir; isterseniz hemen yeniden deneyebilir ya da ara verebilirsiniz. HFEA'ya göre altı döngü sonunda gebelik oluşmadıysa hekiminiz gebelik şansınızı etkileyen bir durum olup olmadığına bakmak için testler isteyebilir; sonuçlara göre tüp bebek önerilebilir.
Olası riskler ve yan etkiler
- Çoğul gebelik: HFEA'ya göre aşılama genel olarak güvenli bir işlemdir; temel kaygı ikiz, üçüz ya da daha fazla bebekle gebeliktir. Çoğul gebelikler hem anne hem bebekler için ciddi sağlık riskleri taşır; bu bebeklerin erken doğma ve düşük doğum ağırlığıyla doğma olasılığı daha yüksektir. Risk, kaç folikül geliştiğine ve doğurganlık ilacı kullanılıp kullanılmadığına bağlıdır. Bu nedenle ilaç kullanılan döngülerde foliküllerin ultrasonla izlenmesi önemlidir; çok fazla folikül gelişiyorsa tedavi durdurulmalıdır.
- İlaçların yan etkileri: NHS'e göre yumurtlamayı uyaran ilaçlar bulantı, kusma, baş ağrısı ve sıcak basması gibi yan etkilere yol açabilir.
- Duygusal yük: MedlinePlus'a göre kısırlık tedavisi sürecindeki stres depresyon, öfke, kaygı ve eşler arasında anlaşmazlığa yol açabilir. Hekiminizden yerel destek gruplarını önermesini isteyebilirsiniz.
Aşılama ile tüp bebek arasındaki farklar
HFEA'ya göre aşılama tüp bebeğe göre daha az girişimseldir, daha az ilaç gerektirir ve daha düşük maliyetlidir; ancak her denemede gebelik olasılığı daha düşüktür. Temel farklar şunlardır:
- Döllenmenin yeri: Aşılamada döllenme vücut içinde, tüp bebekte laboratuvarda gerçekleşir.
- Yumurtaların alınması: Aşılamada yumurtalar vücuttan alınmaz; NHS'e göre tüp bebekte yumurtalar yumurtalıklardan alınır ve laboratuvarda döllenir.
- Kontrol: HFEA'ya göre tüp bebekte yumurtanın döllenip döllenmediği kontrol edilebilir ve rahme yerleştirilecek embriyo seçilebilir; aşılamada ise sperm verildikten sonra süreç vücudun doğal işleyişine bırakılır.
- Tüplerin durumu: HFEA'ya göre aşılama yalnızca tüpler açık ve sağlıklıysa yapılabilir.
NHS'e göre sunulacak tedavi, sorunun nedenine bağlıdır.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Tedavi sürecinde hekiminize ya da merkezinize başvurun:
- İlaç kullanırken belirgin karın şişliği, karın ağrısı ya da hızlı kilo artışı fark ederseniz
- Aşılamadan sonra ateş, kötü kokulu akıntı ya da giderek artan kasık ağrısı olursa
- Yoğun kanama olursa
- Gebelik testi pozitif çıktıysa, ilk ultrason kontrolünüzün zamanlamasını öğrenmek için
Beklemeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Şiddetli karın ağrısı, nefes darlığı, bayılma ya da çok az idrar yapma varsa
- Gebelik testi pozitifken tek taraflı şiddetli karın ağrısı, omuz ucu ağrısı veya baş dönmesi olursa; bu belirtiler dış gebeliğe işaret edebilir (bkz. Dış gebelik)
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Aşılama acıtır mı?
HFEA'ya göre işlemin tamamı birkaç dakika sürer ve çoğu kişide çok ağrı yapmaz.
Aşılama ile tüp bebek arasındaki fark nedir?
Aşılamada hazırlanan sperm rahme bırakılır ve döllenme vücut içinde olur. Tüp bebekte yumurtalar toplanıp laboratuvarda döllenir, oluşan embriyo rahme yerleştirilir.
Aşılama için sperm örneği nasıl verilir?
NHS'e göre sperm önce toplanır ve bir sıvı içinde yıkanır; en hızlı hareket eden ve sağlıklı görünen spermler seçilir. Örneğin nasıl ve ne zaman verileceği gibi ayrıntıları merkeziniz size bildirir.
Aşılama tutmazsa ne olur?
HFEA'ya göre pek çok kişi gebelik oluşmadan önce birkaç döngü dener. Altı döngü sonunda gebelik oluşmadıysa hekiminiz testler isteyebilir ve sonuçlara göre tüp bebek önerebilir.
Tüplerim tıkalıysa aşılama yapılabilir mi?
HFEA'ya göre aşılama yalnızca tüpler açık ve sağlıklıysa yapılabilir; tüpler tıkalıysa aşılama uygun değildir. NHS'e göre tıkalı ya da yara dokusu oluşmuş tüpler için ameliyat da bir seçenek olabilir; hangi yolun uygun olduğunu hekiminiz değerlendirir.
Aşılamada ikiz gebelik olur mu?
Olabilir. HFEA'ya göre özellikle yumurtlamayı uyaran ilaçlar kullanıldığında çoğul gebelik riski artar; bu nedenle ultrasonla izlem önemlidir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
