Tüp bebek (IVF) tedavisi nasıl yapılır?

Tüp bebek nedir?

Doğal gebelikte yumurta, yumurtalıktan atıldıktan sonra fallop tüpünde spermle buluşur ve döllenen yumurta rahme ilerleyerek rahim duvarına yerleşir. Tüp bebek tedavisinde bu sürecin bir bölümü laboratuvarda gerçekleştirilir: Yumurtalar ince bir iğneyle toplanır, laboratuvarda spermle bir araya getirilir ve gelişen embriyo ince bir kateterle rahme bırakılır.

"Tüp bebek" adı halk arasında yerleşmiş olsa da bebek bir tüpte gelişmez; laboratuvarda yalnız döllenme ve embriyonun ilk birkaç günlük gelişimi izlenir. Gebeliğin geri kalanı doğal gebelikte olduğu gibi rahim içinde sürer.

Tüp bebek kimlere uygulanır?

MedlinePlus, tüp bebek tedavisinin şu durumlarda kullanılabildiğini belirtir:

• Tüplerin hasarlı veya tıkalı olması: Yumurta ile sperm doğal yolla buluşamaz.
• Erkek kaynaklı kısırlık: Sperm sayısının veya hareketinin düşük olması gibi durumlar. Bu değerlendirme için Spermiyogram nedir? yazısına bakabilirsiniz.
• Endometriozis: Rahim iç zarına benzer dokunun rahim dışında bulunduğu ve doğurganlığı etkileyebilen bir hastalık.
• Polikistik over sendromu (PKOS): Düzensiz yumurtlamaya yol açabilen hormonal bir durum.
• İleri anne yaşı: Yaşla birlikte yumurta sayısı ve kalitesi azalır.
• Nedeni açıklanamayan kısırlık: Yapılan incelemelerde belirgin bir neden bulunamaması.

NHS'nin verdiği bilgiler, tüp bebeğin çoğu zaman ilk basamak olmadığını gösterir. Yaşa ve kısırlığın nedenine göre önce yumurtlamayı düzenleyen ilaçlar veya aşılama (rahim içine sperm verilmesi) gibi daha basit yöntemler denenebilir. Testler tüp bebeğin gerekli olduğunu gösteriyorsa doğrudan bu tedaviye geçilebilir. Hangi yolun izleneceğine, çiftin birlikte değerlendirilmesinden sonra karar verilir.

Tedaviye başlamadan önce

Tüp bebek tedavisinden önce kadının ve erkeğin birlikte değerlendirilmesi önemlidir. Bu değerlendirmede genellikle:

• Kadında hormon testleri, yumurtalık rezervini (yumurta stokunu) gösteren incelemeler ve ultrason,
• Tüplerin ve rahim içinin değerlendirilmesi,
• Erkekte sperm analizi (spermiyogram) ve gerekirse ek incelemeler,
• Genel sağlık kontrolleri ve bulaşıcı hastalık taramaları yapılır.

Kullandığınız tüm ilaçları, kronik hastalıklarınızı ve önceki gebelik ya da tedavi deneyimlerinizi hekiminizle paylaşın. Sigarayı bırakmak, sağlıklı kiloya yaklaşmak ve gebelik öncesi önerilen hazırlıkları yapmak da tedavi sürecinde konuşulan konulardandır. Gebelik öncesi genel hazırlık için Gebelik öncesi hazırlık yazısına bakabilirsiniz.

Tüp bebek tedavisinin aşamaları

1. Yumurtalıkların uyarılması

MedlinePlus'ın açıkladığı gibi bir kadın normalde ayda bir yumurta üretir. Tüp bebek tedavisinde kullanılan doğurganlık ilaçları, yumurtalıkların aynı dönemde birden fazla yumurta geliştirmesini sağlar. NHS'nin anlattığı bir tedavi şemasında önce doğal döngüyü baskılamak için 2–3 hafta süreyle ilaç kullanılır, ardından yaklaşık 2 hafta boyunca yumurta gelişimini artıran iğneler yapılır. Kullanılan ilaç planı kişiye göre değişebilir.

Bu dönemde vajinal ultrason ve kan tahlilleriyle yumurtalıkların ilaçlara verdiği yanıt ve hormon düzeyleri yakından izlenir. Yumurtalar yeterli olgunluğa ulaştığında yumurta toplama zamanı belirlenir.

2. Yumurtaların toplanması

Yumurtalar, ultrason eşliğinde vajinadan ilerletilen ince bir iğneyle yumurtalıktaki keseciklerden (foliküllerden) emilerek alınır. NHS'ye göre bu işlem yaklaşık 20 dakika sürer ve genellikle sedasyon (hafif uyutma) altında yapılır. MedlinePlus, işlem sonrasında hafif kramp olabileceğini ve bunun çoğunlukla bir gün içinde geçtiğini belirtir.

3. Döllenme ve mikroenjeksiyon (ICSI)

Aynı gün sperm örneği alınır. Laboratuvarda yumurtalar ve spermler bir araya getirilir. MedlinePlus'a göre döllenmenin düşük olasılıklı olduğu düşünülen durumlarda, tek bir spermin doğrudan yumurtanın içine enjekte edildiği ICSI (mikroenjeksiyon) yöntemi kullanılabilir. NHS, kaç embriyonun geliştiğinin genellikle ertesi gün bildirildiğini belirtir.

4. Embriyonun izlenmesi

Döllenen yumurtalar laboratuvarda birkaç gün izlenir. MedlinePlus'a göre yaklaşık 5 gün içinde sağlıklı gelişen bir embriyoda aktif olarak bölünen çok sayıda hücre bulunur. Belirli durumlarda embriyolara genetik inceleme (preimplantasyon genetik test) önerilebilir; MedlinePlus bu uygulamanın her durumda kullanılmadığını ve tartışmalı yönleri olduğunu belirtir.

5. Embriyo transferi

MedlinePlus'a göre embriyolar yumurta toplama ve döllenmeden 3–5 gün sonra rahme yerleştirilir. İşlem sırasında kadın uyanıktır; ince bir kateter rahim ağzından geçirilerek embriyo rahim içine bırakılır. Kullanılmayan uygun embriyolar ileride kullanılmak üzere dondurulabilir. Transferden sonra rahim zarını desteklemek için hormon ilaçları kullanılır.

NHS'ye göre gebelik testi transferden yaklaşık 16 gün sonra yapılır. Bu bekleme dönemi pek çok kişi için duygusal olarak zorlayıcıdır.

Riskler ve olası sorunlar

• İlaç yan etkileri: MedlinePlus, doğurganlık ilaçlarının şişkinlik, karın ağrısı, duygu durum dalgalanmaları ve baş ağrısı gibi yan etkilere, tekrarlanan iğnelerin de morluklara yol açabileceğini belirtir.
• Yumurtalıkların aşırı uyarılması (OHSS): Nadiren yumurtalıklar ilaçlara aşırı yanıt verir ve karında, bazen göğüs boşluğunda sıvı birikir. Karın ağrısı, belirgin şişkinlik, birkaç günde hızlı kilo artışı, idrar miktarında azalma, bulantı, kusma ve nefes darlığı görülebilir. Hafif olgular istirahatle izlenebilir; ağır olgularda hastane tedavisi gerekebilir.
• Yumurta toplamaya bağlı riskler: Anestezi tepkileri, kanama, enfeksiyon ve nadiren bağırsak veya mesane gibi çevre organlarda hasar.
• Çoğul gebelik: Birden fazla embriyo yerleştirildiğinde ikiz veya daha fazla bebek olasılığı artar. MedlinePlus, çoğul gebeliğin erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riskini artırdığını belirtir.
• Dış gebelik: NHS, embriyonun rahim dışında yerleşmesi (dış gebelik) riskine dikkat çeker. Ayrıntı için Dış gebelik yazısına bakabilirsiniz.
• Duygusal yük: MedlinePlus, tüp bebek sürecinin önemli ölçüde fiziksel ve duygusal enerji gerektirdiğini, kısırlıkla uğraşan pek çok çiftin stres ve depresyon yaşadığını vurgular.

Duygusal destek ve süreç yönetimi

Tüp bebek tedavisi çoğu zaman uzun bir bekleme, belirsizlik ve hayal kırıklığı riskiyle birlikte yaşanır. NHS, doğurganlık merkezlerinin danışmanlık hizmeti sunabileceğini ve destek gruplarının yararlı olabileceğini belirtir. Şunlar süreci kolaylaştırabilir:

• Her aşamada ne beklemeniz gerektiğini ve olası sonuçları önceden sormak.
• Partnerinizle duygularınızı ve beklentilerinizi açıkça konuşmak.
• Uyku, beslenme ve hafif hareket gibi temel öz bakım alışkanlıklarını korumak.
• Yoğun üzüntü, umutsuzluk veya kaygı yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek almak.

Tedavinin sonucuna ilişkin olarak, merkezlerin verdiği bilgilerin yaşınıza ve durumunuza göre ne anlama geldiğini hekiminizle konuşmanız önemlidir. Sonuç; anne yaşı, kısırlığın nedeni ve embriyo sayısı gibi pek çok etkene bağlıdır.

Hangi doktora gidilir?

Kısırlık değerlendirmesi ve tüp bebek tedavisi kadın hastalıkları ve doğum uzmanları, özellikle üremeye yardımcı tedaviler alanında çalışan hekimler tarafından yürütülür. Erkek kaynaklı kısırlık şüphesinde üroloji uzmanının değerlendirmesi gerekebilir. Çiftin birlikte değerlendirilmesi tedavi planlamasını kolaylaştırır. Konuyla ilgili genel bilgi için Kadın kısırlığı ve Erkek kısırlığı sayfalarına bakabilirsiniz.