Hidrosefali (beyinde su toplanması): belirtileri ve tedavisi

Hidrosefali nedir?

Beyin ve omurilik, berrak bir sıvı olan beyin omurilik sıvısıyla (BOS) çevrilidir. NHS'e göre bu sıvı beyni darbelere karşı korur, atıkları uzaklaştırır ve besin taşır. Sıvı, beynin içindeki ventrikül adı verilen boşluklarda sürekli üretilir, bu boşluklar arasında dolaşır ve sonunda kana emilir.

MedlinePlus'a göre hidrosefali üç nedenle gelişebilir:

• Sıvının dolaşım yolunun bir yerde tıkanması
• Sıvının kana yeterince emilememesi
• Sıvının fazla üretilmesi

Üretim ile emilim arasındaki denge bozulduğunda sıvı ventriküllerde birikir, ventriküller genişler ve beyin dokusuna baskı oluşur. NHS, tedavi edilmeyen hidrosefalinin beyne zarar verebileceğini ve hayatı tehdit edebileceğini vurgular.

Hidrosefali türleri

NHS hidrosefaliyi üç ana grupta ele alır:

• Doğuştan (konjenital) hidrosefali: Doğumda vardır. NHS'e göre omurganın tam kapanmadığı bir doğum kusuru olan spina bifida ya da gebelik sırasında annenin kabakulak veya kızamıkçık gibi enfeksiyonlar geçirmesi neden olabilir. MedlinePlus, bebeklerde bu duruma bazı genetik bozuklukların da yol açabileceğini belirtir.
• Sonradan gelişen (edinsel) hidrosefali: Doğumdan sonra bir hastalık ya da yaralanmanın ardından gelişir. MedlinePlus'a göre menenjit gibi sinir sistemi enfeksiyonları, beyin kanamaları, kafa travmaları ve beyin tümörleri bu tabloya yol açabilir. Bkz. Menenjit belirtileri ve Beyin tümörü belirtileri
• Normal basınçlı hidrosefali: NHS'e göre çoğunlukla 60 yaş üstündeki kişileri etkiler ve nedeni çoğu zaman bilinmez. Belirtileri yavaş gelişir ve başka hastalıklarla karışabilir.

Bebeklerde belirtiler

NHS ve MedlinePlus'a göre doğuştan hidrosefalisi olan bebeklerde şu belirtiler görülebilir:

• Başın olağan dışı büyük olması ya da hızla büyümesi
• Bıngıldağın (başın üstündeki yumuşak bölge) şişkin ve gergin olması
• Kafatası kemikleri arasındaki eklem yerlerinin (sütürler) açılması
• Gözlerin aşağıya doğru bakması
• Beslenme güçlüğü
• Huzursuzluk, sinirlilik
• Kusma
• Aşırı uyku hâli
• Bacak kaslarında sertlik
• Nöbetler

Bu belirtilerin bir kısmı başka durumlarda da görülebilir. Bebeğinizin başının büyüklüğü ya da bıngıldağıyla ilgili bir değişiklik fark ederseniz çocuk doktorunuza danışın.

Çocuk ve yetişkinlerde belirtiler

NHS'e göre sonradan gelişen hidrosefalide en tipik belirti baş ağrısıdır. Baş ağrısı çoğunlukla sabahları daha belirgindir ve uzanınca artabilir. Zamanla şu belirtiler de ortaya çıkabilir:

• Sürekli hâle gelen baş ağrısı ve boyun ağrısı
• Bulantı ve kusma
• Bulanık görme ya da başka görme sorunları
• Yürüme güçlüğü, denge ve koordinasyon kaybı
• İdrar kontrolünün kaybı
• Aşırı uyku hâli

MedlinePlus bunlara kişilik değişikliklerini ve kaslarda sertliği (spastisite) de ekler.

Normal basınçlı hidrosefali belirtileri

NHS'e göre normal basınçlı hidrosefalide belirtiler yavaş yavaş gelişir ve üç ana grupta toplanır:

• Yürüme değişiklikleri: Ayakları sürüyerek, küçük adımlarla yürüme; adım atmaya başlamakta güçlük.
• İdrar sorunları: Sık ve ani sıkışma hissiyle idrara çıkma, idrar kaçırma. Bkz. İdrar kaçırma
• Düşünme ve bellek sorunları: Tepkilerde ve bilgiyi işlemede yavaşlama.

NHS, bu belirtilerin Alzheimer hastalığına benzeyebildiğini belirtir. Bu nedenle yürüme güçlüğü ve idrar sorunlarıyla birlikte unutkanlık yaşayan yaşlı bir yakınınız varsa, hekime bu belirtilerin hepsinden söz etmek önemlidir. Bkz. Demans nedir?

Tanı nasıl konur?

Hekim belirtileri sorar ve muayene eder; bebeklerde baş çevresi ölçülür, bıngıldak değerlendirilir. NHS ve MedlinePlus'a göre tanıda şu yöntemler kullanılır:

• Bilgisayarlı tomografi (BT): MedlinePlus'a göre baş BT'si hidrosefali tanısında en yararlı incelemelerden biridir; genişlemiş ventrikülleri gösterir. Bkz. Tomografi nedir?
• MR: Beyin yapısını ve sıvı yollarını ayrıntılı gösterir. Bkz. MR nedir?
• Ultrason ve diğer incelemeler: MedlinePlus, ultrason, kafatası grafisi, damar görüntüleme ve beyin taramalarının da kullanılabileceğini belirtir. Hangi incelemenin seçileceği kişinin yaşına ve durumuna göre değişir.
• Normal basınçlı hidrosefalide ek testler: NHS'e göre yürüme, düşünme ve mesane kontrolünü değerlendiren bir kontrol listesi kullanılır. Ameliyattan yarar görülüp görülmeyeceğini anlamak için belden bir miktar sıvının alındığı ya da sıvı basıncının ölçüldüğü testler yapılabilir.

Tedavi nasıl yapılır?

Hidrosefalinin tedavisi çoğunlukla cerrahidir. NHS'e göre iki temel yöntem vardır:

Şant ameliyatı

Beyin ve sinir cerrahı, beyindeki ventriküle ince bir tüp (şant) yerleştirir. Tüp deri altından ilerletilerek fazla sıvıyı vücudun başka bir bölgesine, çoğunlukla karın boşluğuna taşır; burada sıvı emilir. Kafa derisinin altına yerleştirilen bir valf sıvının akışını düzenler. NHS'e göre ameliyat genel anestezi altında yapılır ve genellikle 1–2 saat sürer. Ayrıntılar için Şant ameliyatı yazısına bakabilirsiniz.

Endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV)

NHS'e göre bu yöntemde beynin tabanında küçük bir delik açılarak sıkışan sıvının dışarı akmasına olanak tanınır. Özellikle sıvı yolunun bir yerde tıkandığı (tıkayıcı) hidrosefalide uygun olabilir. İşlem genel anestezi altında yaklaşık 1 saat sürer. NHS, ETV'nin enfeksiyon riskinin şanta göre daha düşük olduğunu, ancak açılan deliğin zamanla kapanabileceğini belirtir.

Hidrosefaliye bir enfeksiyon ya da tümör yol açtıysa altta yatan nedenin tedavisi de gerekir. MedlinePlus, enfeksiyon varsa antibiyotik tedavisi uygulandığını belirtir.

Olası sorunlar ve uzun dönem

NHS'e göre şantlar tıkanabilir ya da enfekte olabilir. Şant tıkanırsa sıvı yeniden birikir ve hidrosefali belirtileri geri döner; NHS bu durumda acil ameliyat gerektiğini belirtir. Şant enfeksiyonu ise ameliyattan sonraki ilk birkaç ayda daha sık görülür. NHS'in saydığı enfeksiyon belirtileri arasında şant hattı boyunca kızarıklık ve hassasiyet, yüksek ateş, baş ağrısı, kusma, ense sertliği, şant karına uzanıyorsa karın ağrısı ve bebeklerde huzursuzluk ya da aşırı uyku hâli yer alır.

NHS'e göre ETV'den sonra da açılan delik zamanla kapanabilir, beyin boşalan sıvıyı yeterince emmeyebilir ya da daha seyrek olarak enfeksiyon, küçük kanamalar, çift görme gibi sinir sorunları veya hormon dengesizlikleri gelişebilir.

MedlinePlus'a göre tedavi edilmeyen hidrosefali ölümcül olabilir. Enfeksiyona bağlı olmayan hidrosefalide seyir genellikle daha iyidir ve MedlinePlus, hayatta kalan çocukların çoğunun oldukça normal bir yaşam süresine ulaştığını belirtir. NHS ise bebeklik ve çocukluk döneminde beyin hasarı oluşursa öğrenme güçlüğü, konuşma ve bellek sorunları, şaşılık ve görme kaybı gibi görme sorunları, koordinasyon güçlüğü ve epilepsi gibi kalıcı sorunlar görülebileceğini belirtir.

Bu nedenle hidrosefali tanısı alan çocukların gelişimlerinin hekimleri tarafından düzenli izlenmesi ve ortaya çıkan gereksinimlere göre destek planlanması önemlidir.

Korunma

Hidrosefalinin pek çok nedeni önlenemez. MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• Bebek ve çocukların başını yaralanmalardan korumak
• Enfeksiyonları, özellikle menenjit gibi sinir sistemi enfeksiyonlarını zamanında tedavi ettirmek