Menenjit belirtileri: acil durumu tanımak

Menenjit nedir?

Beyin ve omurilik, "meninks" adı verilen ince zarlarla çevrilidir. Menenjit, bu zarların enfeksiyon sonucu iltihaplanmasıdır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), menenjitin ölümcül olabildiğini ve sıklıkla ciddi, uzun süreli sağlık sorunlarına yol açtığını vurgular.

Menenjit farklı mikroplardan kaynaklanabilir:

• Bakteriyel menenjit: En ağır seyreden türdür. DSÖ'ye göre başlıca bakteriyel etkenler meningokok, pnömokok, Haemophilus influenzae tip b ve B grubu streptokoktur. DSÖ, bakteriyel menenjit geçiren yaklaşık her 6 kişiden 1'inin hayatını kaybettiğini ve 5 kişiden 1'inde ağır komplikasyonlar geliştiğini belirtir.
• Viral menenjit: Daha sık görülür ve genellikle daha hafif seyreder. NHS'ye göre viral menenjit çoğu zaman 7–10 gün içinde düzelir.
• Mantar ve parazitlere bağlı menenjit: Daha seyrektir; çoğunlukla bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde görülür.

Belirtiler başlangıçta birbirine benzediği için menenjitin türünü yalnızca hekim, tetkiklerle ayırt edebilir. Bu nedenle her menenjit şüphesi acil olarak değerlendirilmelidir.

Yetişkinlerde ve büyük çocuklarda belirtiler

NHS, menenjit belirtilerinin hızla, bazen birkaç saat içinde ortaya çıkabileceğini vurgular. Belirtiler herhangi bir sırayla gelebilir ve hepsi aynı anda görülmeyebilir:

• Yüksek ateş
• Şiddetli baş ağrısı
• Ense sertliği (çeneyi göğse değdirmekte güçlük)
• Parlak ışığa bakınca gözlerde ağrı ya da rahatsızlık
• Bulantı, kusma, bazen ishal
• El ve ayakların çok soğuk olması
• Kafa karışıklığı, huzursuzluk
• Aşırı uyku hâli, uyandırmakta güçlük
• Nöbet (havale)
• Bastırınca solmayan döküntü

Bardak testi

NHS'ye göre menenjitle ilişkili döküntü, şeffaf bir bardağın kenarı deriye sıkıca bastırıldığında solmaz; bardağın içinden bakıldığında lekeler görünmeye devam eder. Bu döküntü küçük, iğne başı büyüklüğünde kırmızı-mor noktalar şeklinde başlayıp yayılarak morluk benzeri lekelere dönüşebilir. NHS, döküntünün koyu tenli kişilerde daha zor fark edilebileceğini; avuç içi, ayak tabanı, göz kapaklarının iç yüzü ve damak gibi açık renkli bölgelere bakılmasının yardımcı olabileceğini belirtir.

Önemli: Döküntü her menenjitte görülmez ve çoğu zaman geç ortaya çıkar. Diğer belirtiler varsa döküntünün çıkmasını beklemeyin.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda belirtiler

Bebekler belirtilerini anlatamadığı için menenjiti fark etmek daha zordur. NHS ve DSÖ'nün aktardığı işaretler şunlardır:

• Ateş (bazı bebeklerde vücut ısısı tersine düşük olabilir)
• Beslenmeyi reddetme, emmeme
• Tiz, alışılmadık bir ağlama ya da zayıf ağlama
• Huzursuzluk, kucağa alınmak istememe
• Vücutta katılık ya da tersine aşırı gevşeklik, "bez bebek" gibi olma
• Başın üstündeki yumuşak bölgenin (bıngıldak) kabarık olması
• Aşırı uyku hâli, uyandırmakta güçlük
• Kusma, solukluk, deride alacalı görünüm
• Bastırınca solmayan döküntü

NHS, ebeveynlere içgüdülerine güvenmelerini ve bir şeylerin ciddi biçimde yolunda gitmediğini düşündüklerinde beklemeden acil yardım çağırmalarını önerir.

Grip mi, menenjit mi?

Menenjitin ilk saatlerinde görülen ateş, baş ağrısı, kas ağrıları ve halsizlik grip ya da başka bir ateşli hastalıkla kolayca karışabilir. Bu yüzden belirtilerin seyrini dikkatle izlemek önemlidir. Aşağıdaki özellikler menenjit açısından uyarıcıdır:

• Baş ağrısının alışılmadık derecede şiddetli olması ve giderek artması
• Çeneyi göğse değdirmeyi engelleyen ense sertliği
• Işıktan belirgin rahatsızlık duyma
• Kişinin giderek uykuya meyletmesi, sorulara geç ya da anlamsız yanıt vermesi
• Ateşe rağmen el ve ayakların buz gibi soğuk olması, deride solukluk ya da alacalı görünüm
• Bardak testinde solmayan lekeler

Ateşli bir hastalık sırasında bu işaretlerden herhangi biri ortaya çıkarsa, "geçer" diye beklemek yerine acil yardım çağırılmalıdır. Hasta bir yakınınızı evde izliyorsanız, özellikle gece saatlerinde onu düzenli aralıklarla kontrol etmeniz ve uyandırılabildiğinden emin olmanız önerilir.

Menenjit nasıl bulaşır?

DSÖ'ye göre menenjite yol açan bakteriler kişiden kişiye solunum damlacıkları ve boğaz salgılarıyla geçer. NHS, öpüşme, içecek ya da elektronik sigara paylaşma gibi tükürükle temasın ve aynı evde yaşamak gibi yakın temasın bulaşmada rol oynadığını belirtir. B grubu streptokok ise doğum sırasında anneden bebeğe geçebilir.

Bakterileri boğazında taşıyan pek çok kişi hastalanmaz; ancak bu kişiler bakterileri başkalarına bulaştırabilir. Kalabalık ortamlar salgınları kolaylaştırır. Bakteriyel menenjitli biriyle yakın temas edenlere, hekim değerlendirmesiyle koruyucu tedavi önerilebilir.

Kimler daha fazla risk altında?

NHS'ye göre menenjit herkesi etkileyebilir; ancak şu gruplarda daha sık görülür:

• Bebekler ve küçük çocuklar
• Ergenler ve genç yetişkinler
• Yaşlılar
• Bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler

DSÖ, yenidoğanların özellikle B grubu streptokok, çocuk ve ergenlerin ise meningokok, pnömokok ve Haemophilus influenzae açısından risk altında olduğunu; HIV ile yaşayanların ve bağışıklığı baskılanmış kişilerin de daha savunmasız olduğunu belirtir.

Tanı ve tedavi

Tanı

Menenjitten şüphelenilen kişi hastanede hızla değerlendirilir. DSÖ'ye göre tanı için bel bölgesinden ince bir iğneyle beyin omurilik sıvısı alınması (lomber ponksiyon) gerekir. Bu sıvıda etken mikrop araştırılır ve hangi ilaçların etkili olacağı belirlenir. Kan testleri ve gerekirse beyin görüntülemesi de yapılır.

Tedavi

DSÖ, bakteriyel menenjitten şüphelenildiğinde antibiyotik tedavisine mümkün olan en kısa sürede başlanması gerektiğini vurgular; tedavi bazı durumlarda iltihabı azaltmak için kortizon grubu ilaçlarla birlikte verilebilir. NHS'ye göre bakteriyel menenjitte antibiyotikler damar yoluyla verilir; sıvı ve oksijen desteği de gerekebilir. Ağır vakalar yoğun bakımda izlenir.

Viral menenjitte tanı hastanede doğrulandıktan ve kişinin durumu uygun bulunduktan sonra, iyileşme çoğu zaman evde dinlenme, yeterli sıvı alımı ve ateşle ağrıyı hafifleten destek tedavisiyle sağlanır. Hangi durumda evde izlem yapılabileceğine hekim karar verir.

Komplikasyonlar

NHS'ye göre bakteriyel menenjit geçiren kişilerde şu kalıcı sorunlar gelişebilir:

• İşitme kaybı ya da görme kaybı
• Tekrarlayan nöbetler (epilepsi)
• Hareket, koordinasyon ve denge sorunları
• Hafıza ve dikkat güçlükleri

DSÖ de hayatta kalanların yaklaşık beşte birinde uzun süreli sorunlar olduğunu belirtir. Bu nedenle menenjit geçiren kişilerin, özellikle çocukların, iyileştikten sonra işitme testi ve gelişim izlemi gibi kontrollerden geçmesi önemlidir.

Korunma ve aşılar

DSÖ'ye göre meningokok, pnömokok ve Haemophilus influenzae tip b'ye karşı etkili aşılar bulunmaktadır. Bu etkenlere karşı aşılar pek çok ülkede çocukluk dönemi aşı programlarında yer alır; çocukların aşılarının aşı takvimine uygun olarak zamanında yapılması, bakteriyel menenjite karşı en önemli korunma yollarındandır. Bazı risk grupları ve yetişkinler için ek aşılar da önerilebilir; hangi aşının size ya da çocuğunuza uygun olduğunu aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

Diğer koruyucu önlemler şunlardır:

• Ellerin sık yıkanması
• Bardak, çatal-kaşık, sigara ve elektronik sigara gibi ağızla temas eden eşyaların paylaşılmaması
• Öksürürken ve hapşırırken ağzın ve burnun kapatılması
• Gebelikte önerilen taramaların yaptırılması