Demans (bunama) nedir? Türleri ve erken belirtileri

Demans nedir?

NHS demansı, beyin işlevlerinde süregiden bir gerilemeyle ilişkili belirtiler topluluğu (sendrom) olarak tanımlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de demansın, beyne zarar veren hastalıklar sonucunda hafızayı, düşünmeyi ve günlük etkinlikleri yapabilme yeteneğini etkileyen, zamanla kötüleşen bir durum olduğunu belirtir.

Demans oldukça yaygındır. DSÖ'ye göre 2021 yılında dünyada 57 milyon kişi demansla yaşıyordu ve bunların %60'ından fazlası düşük ve orta gelirli ülkelerdeydi. Her yıl yaklaşık 10 milyon yeni vaka ortaya çıkmaktadır. DSÖ, demansı dünya genelinde ölüm nedenleri arasında yedinci sırada sayar.

NHS ve DSÖ'nün ortak vurgusu şudur: Demans yaşlılarda daha sık görülür; ancak yaşlanmanın doğal bir parçası değildir. Yaşla birlikte isimleri geç hatırlamak gibi küçük değişiklikler olabilir, fakat günlük yaşamı bozan bir gerileme normal kabul edilmemelidir.

Demansın türleri

Demansa yol açan birçok hastalık vardır. DSÖ'nün aktardığı başlıca türler şunlardır:

Alzheimer hastalığı

En sık görülen türdür. DSÖ'ye göre demans vakalarının %60–70'ine Alzheimer hastalığı katkıda bulunur. Genellikle yakın zamanda olanları unutmakla başlar ve yavaş ilerler.

Damar kaynaklı (vasküler) demans

Beyne giden kan akımının azalması ya da inmeler sonucunda gelişir. Belirtiler bazen basamak basamak kötüleşebilir; dikkat, planlama ve düşünme hızındaki yavaşlama hafıza sorunlarından daha belirgin olabilir. NHS, Alzheimer hastalığı ile vasküler demansın birlikte vakaların büyük bölümünü oluşturduğunu belirtir.

Lewy cisimcikli demans

Sinir hücrelerinin içinde anormal protein birikimleriyle ilişkilidir. Gün içinde dalgalanan dikkat ve uyanıklık, gerçekte olmayan şeyleri görme ve Parkinson hastalığına benzeyen hareket sorunları görülebilir.

Frontotemporal demans

Beynin ön ve yan bölümlerini etkiler. Hafızadan çok kişilik, davranış ve dil becerilerinde değişikliklerle başlayabilir ve diğer türlere göre daha genç yaşlarda ortaya çıkabilir.

Diğer nedenler

DSÖ; inme sonrası, alkole bağlı, kafa travmasına bağlı ve HIV ile ilişkili demans türlerinden de söz eder. Bazı kişilerde birden fazla tür bir arada bulunabilir (karma demans).

Erken belirtiler nelerdir?

Demansın belirtileri altta yatan nedene ve evreye göre değişir. DSÖ'nün erken dönem için sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yakın zamanda olanları unutma
• Eşyaları kaybetme, yanlış yerlere koyma
• Tanıdık yerlerde kaybolma
• Zamanı ve tarihi karıştırma
• Karar vermede ve problem çözmede güçlük
• İletişimde ve kelime bulmada zorlanma
• Mesafeleri ve nesnelerin konumunu yanlış değerlendirme

NHS ayrıca düşünme hızında yavaşlama, anlama ve muhakemede güçlük, ruh hâli ve davranış değişiklikleri, hareket sorunları ve olağan etkinliklere ilginin azalmasını da sayar.

Duygu ve davranış değişiklikleri

DSÖ'ye göre kaygı, üzüntü, öfke, kişilik değişiklikleri, ortama uygun olmayan davranışlar ve sosyal ortamlardan geri çekilme de görülebilir. Bu değişiklikler kişinin "huysuzlaştığı" şeklinde yorumlanabilir; oysa hastalığın bir parçası olabilir.

İleri dönem

Hastalık ilerledikçe kişi yakınlarını tanımakta güçlük çekebilir, yürüme yeteneği azalabilir, idrar ve dışkı kontrolü kaybolabilir, yeme ve içmede zorluklar ortaya çıkabilir. Bu dönemde kişi günlük yaşamın hemen her alanında bakıma ihtiyaç duyar.

Risk faktörleri

Yaş en önemli risk etkenidir. DSÖ, bunun yanında değiştirilebilir pek çok etkeni de sıralar:

• Sağlık durumları: Yüksek tansiyon, diyabet, obezite, depresyon, işitme ve görme kaybı, kötü uyku, kafa travması ve inme
• Yaşam tarzı: Sigara, zararlı düzeyde alkol kullanımı, fiziksel hareketsizlik ve sosyal yalnızlık
• Çevresel ve sosyal etkenler: Hava kirliliği, düşük eğitim düzeyi ve sağlık hizmetlerine eşit erişememe

Bu listedeki etkenlerin çoğu değiştirilebilir olduğu için orta yaştan itibaren tansiyonu, kan şekerini ve kiloyu kontrol altında tutmak, hareketli olmak, sigarayı bırakmak, işitme sorunlarını tedavi ettirmek ve sosyal bağları sürdürmek beyin sağlığını korumanın önemli adımlarıdır.

Demansı taklit edebilen durumlar

Her hafıza sorunu demans değildir. MedlinePlus, hafıza kaybına yol açabilen çok sayıda durum sıralar. Bunlar arasında şunlar bulunur:

• B1 veya B12 vitamini düzeyinin düşük olması
• Alkol ve bazı ilaçların yan etkileri
• Depresyon ve diğer ruhsal sorunlar
• Beyin omurilik sıvısının birikmesiyle oluşan hidrosefali
• Beyin enfeksiyonları
• Beyin tümörleri, inme ve kafa travmaları

Bu nedenlerin bir kısmı tedavi edilebilir ve tedaviyle hafıza sorunları düzelebilir. Bu yüzden unutkanlık fark edildiğinde kişinin kendi kendine "demans" teşhisi koyması yerine bir hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Ayrıca saatler ya da günler içinde ortaya çıkan ani kafa karışıklığı (deliryum), demanstan farklı bir durumdur. Çoğu zaman enfeksiyon, sıvı kaybı ya da ilaç yan etkisi gibi bir nedene bağlıdır ve acil değerlendirme gerektirir.

Tanı ve değerlendirme

Değerlendirme genellikle aile hekimiyle başlar. Hekim belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl değiştiğini sorar; kişiyi yakından tanıyan bir yakının gözlemleri çok değerlidir. Hafıza, dikkat, dil ve problem çözmeyi ölçen kısa testler uygulanır. MedlinePlus'a göre kan testleri, beyin tomografisi ya da MR ve gerekli görülürse başka incelemeler yapılabilir. Ayrıntılı değerlendirme için nöroloji, geriatri ya da psikiyatri uzmanına yönlendirme yapılabilir.

Tedavi ve bakım

DSÖ, demansın şu an için tedavisi bulunmadığını; ancak yaşam kalitesini artıran pek çok müdahale olduğunu vurgular.

• İlaç dışı yaklaşımlar: Rehabilitasyon, kişiye ve aileye hastalık hakkında bilgi verilmesi, fiziksel aktivite, sosyal etkileşim ve bilişsel uyarım etkinlikleri
• İlaç tedavisi: Bazı demans türlerinde hafıza ve düşünme belirtilerini hafifletmeye yönelik ilaçlar kullanılabilir. Tansiyon ve kolesterol gibi risk etkenlerinin tedavisi ve eşlik eden depresyonun tedavisi de bakımın parçasıdır.
• Davranış belirtileri: DSÖ, davranış değişikliklerinde önce ilaç dışı yaklaşımların denenmesini önerir.

Evde günlük yaşamı kolaylaştırmak

Demansı olan kişinin olabildiğince uzun süre bağımsız ve güvende yaşaması için evde basit düzenlemeler yapılabilir:

• Sabit bir günlük düzen: Yemek, uyku ve etkinlik saatlerinin her gün benzer olması kafa karışıklığını azaltır.
• Hatırlatıcılar: Büyük rakamlı takvim ve saat, kapılara ve dolaplara konan etiketler, ilaç kutuları ve not panoları işe yarar.
• Güvenlik önlemleri: Kaygan halıları kaldırmak, geceleri koridorları aydınlatmak, ocak ve kapılar için güvenlik önlemleri almak düşme ve kaza riskini azaltır.
• Kaybolmaya karşı önlem: Kişinin üzerinde adı ve bir yakınının telefon numarasının yazılı olduğu bir kart bulunması yararlıdır.
• Anlamlı etkinlikler: Müzik dinlemek, eski fotoğraflara bakmak, kısa yürüyüşler ve kişinin sevdiği basit işler hem ruh hâlini hem de iletişimi destekler.
• Duyu sorunlarının giderilmesi: Gözlük ve işitme cihazı gerekiyorsa düzenli kullanılması, çevreyle iletişimi kolaylaştırır.

Bakım verenlerin desteklenmesi

DSÖ'ye göre bakım verenler demanslı yakınlarının bakımına günde ortalama 5 saat ayırmaktadır ve bu yük ruhsal ve fiziksel sağlıklarını etkileyebilir. Bakım verenlerin de bilgi, mola ve destek alması, hem kendi sağlıkları hem de bakım kalitesi için önemlidir.