Şant ameliyatı (VP şant): nasıl yapılır, iyileşme ve riskler

Şant nedir?

Şant, birbirine bağlı üç bölümden oluşan bir boşaltma sistemidir. MedlinePlus'ın anlatımına göre:

• Beyindeki kateter: Ventriküllerden birine yerleştirilen ince, esnek bir tüptür.
• Valf (kapakçık): Genellikle kulağın arkasında, kafa derisinin altına yerleştirilir. Beyindeki basınç arttığında sıvının akmasına izin verir ve akışı düzenler.
• Karın kateteri: Valften başlayıp deri altından boyun ve göğüs boyunca ilerleyerek karın boşluğuna uzanan ikinci tüptür. Sıvı burada vücut tarafından emilir.

Şantın tüm parçaları deri altındadır; dışarıdan görünen bir tüp ya da torba yoktur. MedlinePlus'a göre kulağın arkasında, valfin bulunduğu yerde küçük bir kabarıklık hissedilebilir; şişlik indikçe ve saçlar uzadıkça bu bölge genellikle belirgin olmaz.

Neden yapılır?

Hidrosefalide beyin ve omurilikte fazla beyin omurilik sıvısı birikir ve beyin üzerindeki basınç normalin üzerine çıkar. MedlinePlus'a göre bu basınç beyne zarar verebilir; NHS de tedavi edilmeyen hidrosefalide artan basıncın beyin hasarına yol açacağını belirtir. Şant, fazla sıvıyı boşaltarak bu basıncı azaltmayı amaçlar.

Şant; doğuştan hidrosefalide, menenjit, beyin kanaması, kafa travması ya da beyin tümörü sonrasında gelişen hidrosefalide ve normal basınçlı hidrosefalide kullanılabilir. Hidrosefalinin nedenleri ve belirtileri için Hidrosefali yazısına bakabilirsiniz.

MedlinePlus'a göre şant ameliyatı, hidrosefali tanısı konduktan sonra mümkün olan en kısa sürede yapılmalıdır; NHS de doğuştan ya da sonradan gelişen hidrosefalide genellikle hızlı tedavi gerektiğini belirtir. Bazı durumlarda şant yerine başka ameliyatlar önerilebilir; cerrah bu seçenekleri ayrıntılı olarak anlatır.

Normal basınçlı hidrosefalide şant

MedlinePlus, normal basınçlı hidrosefaliyi beyindeki sıvı miktarının arttığı ancak sıvı basıncının genellikle normal ölçüldüğü bir durum olarak tanımlar. Belirtileri yürüme güçlüğü, unutkanlık ve dikkat sorunları ile idrar ya da dışkı kontrolünün kaybıdır.

MedlinePlus'a göre bu durumda tedavi genellikle fazla sıvıyı karına taşıyan bir VP şant yerleştirilmesidir. Tanı sürecinde beyin BT'si ya da MR'ı çekilebilir; belden iğneyle sıvı alınabilir (lomber ponksiyon) ve kişinin yürüyüşü bu işlemden önce ve hemen sonra dikkatle değerlendirilir. NHS de ameliyattan yarar görülüp görülmeyeceğini anlamak için belden sıvı boşaltılan ya da sıvı basıncının ölçüldüğü testler yapılabileceğini belirtir.

MedlinePlus'a göre şanttan sonra en çok düzelme olasılığı olan belirti yürümedir; belirtileri hafif olan kişilerde sonuçlar daha iyidir. Ancak ameliyat bazı kişilere yardımcı olurken bazılarında beklenen düzelme görülmeyebilir. Bu nedenle olası yararlar ve riskler ameliyattan önce ekiple ayrıntılı konuşulmalıdır.

Ameliyat öncesi hazırlık

MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• İlaçları bildirin: Kullanılan tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve vitaminleri cerrahi ekibe bildirin. Kanamayı artırabilecek bazı ağrı kesiciler, kan sulandırıcılar ve bazı vitaminlerin ameliyattan önce bir süre kesilmesi istenebilir. Hangi ilacı ne zaman bırakacağınıza ekip karar verir; kendi başınıza ilaç kesmeyin.
• Sağlık durumunu bildirin: Gebelik olasılığı, düzenli alkol kullanımı ve diyabet ya da kalp hastalığı gibi durumlar ekibe söylenmelidir. Ameliyattan önce soğuk algınlığı, grip, ateş gibi bir hastalık geçirirseniz bunu da bildirin; ameliyatın ertelenmesi gerekebilir.
• Sigara: Sigara iyileşmeyi yavaşlatabilir ve pıhtı riskini artırabilir; azaltmak ya da bırakmak önerilir.
• Açlık: Ameliyattan önce ne zamandan itibaren yiyip içmeyi bırakmanız gerektiği size ayrıca bildirilir.
• Saç: Ameliyat bölgesindeki saçlar kısmen tıraş edilir.

Genel anestezi hakkında bilgi için Genel anestezi nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Ameliyat nasıl yapılır?

MedlinePlus ve NHS'in anlatımına göre:

1. Ameliyat genel anestezi altında, ameliyathanede yapılır. MedlinePlus ameliyatın yaklaşık 1,5 saat, NHS ise genellikle 1–2 saat sürdüğünü belirtir.
2. Kulağın arkasında ve karında küçük kesiler açılır.
3. Kafatasında küçük bir delik açılır ve ince kateter beyindeki ventriküle yerleştirilir.
4. İkinci kateter, deri altında açılan bir tünelden kulağın arkasından boyun ve göğüs boyunca karına kadar ilerletilir.
5. İki kateter, kulağın arkasında deri altına yerleştirilen valfe bağlanır.
6. Kesiler dikiş ya da zımbayla kapatılır.

Ameliyattan sonra beyindeki basınç arttığında valf açılır ve fazla sıvı karın boşluğuna akar.

Ameliyattan sonra

MedlinePlus'a göre ameliyattan sonra kişinin ilk 24 saat düz yatması istenebilir. Hastanede kalış süresi kişiye göre değişir; NHS birkaç günlük hastane yatışından söz eder. Bu sürede gerektiğinde damar yoluyla sıvı, antibiyotik ve ağrı kesici verilir.

Eve döndükten sonra MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Dikişler: Görünen dikiş ya da zımbalar yaklaşık 7–14 gün içinde alınır.
• Yara bakımı: Dikişler alınana kadar baş yıkanmaz ve duş alınmaz; bunun yerine ıslak bezle silinerek temizlik yapılır. Yara tamamen iyileşene kadar suya batırılmamalıdır.
• Valfe bastırmayın: Kulağın arkasında hissedilen şant bölümüne bastırılmamalıdır.
• Beslenme: Cerrah aksini söylemedikçe normal beslenmeye dönülebilir.
• Etkinlikler: Çocukların çoğu olağan etkinliklerine dönebilir; bebekler her zamanki gibi kucağa alınabilir. Temaslı sporlar için cerrahla görüşülmelidir.
• Ağrı: Bir miktar ağrı olabilir; ağrı kesiciler hekimin önerdiği şekilde kullanılmalıdır.
• Uyku: MedlinePlus'a göre çocukların çoğu istedikleri pozisyonda uyuyabilir; ancak bu konuda cerrahın kişiye özel önerisi farklı olabilir.

Olası riskler

Her ameliyatta olduğu gibi şant ameliyatının da riskleri vardır. MedlinePlus'ın saydığı başlıca riskler şunlardır:

• Şantın enfekte olması
• Şantın tıkanması ya da çalışmaması
• Beyinde kanama ya da beyin dokusunda şişlik
• Bağırsak delinmesi
• Beyin omurilik sıvısının deri altına sızması
• Nöbetler

MedlinePlus, büyüyen çocuklarda şantın yeniden konumlandırılması gerekebileceğini belirtir. NHS de tıkanma ya da enfeksiyon gelişirse şantın onarılması için yeniden ameliyat gerekebileceğini vurgular. NHS'e göre şant yerleştirilirken nadiren kanama olabilir ve bu, vücudun bir yarısında güçsüzlük gibi sinir sorunlarına yol açabilir; küçük çocuklarda sıvı şantın yanından sızıp yaradan dışarı çıkabilir ve ek dikiş gerekebilir.

Şant tıkanması

NHS'e göre şant tıkanırsa beyinde yeniden sıvı birikir ve hidrosefali belirtileri geri döner. Bu durum beyin hasarına yol açabileceği için şantın acil ameliyatla değiştirilmesi gerekir. NHS'in hidrosefali için sıraladığı belirtiler, şant tıkanmasında da dikkat edilmesi gereken işaretlerdir:

• Baş ağrısı, özellikle sabah uyanınca daha kötü olan ya da sürekli hâle gelen
• Bulantı ve kusma
• Bulanık ya da çift görme
• Yürüme güçlüğü
• Aşırı uyku hâli, bilinç bulanıklığı
• Bebeklerde başın büyümesi, bıngıldağın gerginleşmesi, beslenme güçlüğü ve huzursuzluk

Şant enfeksiyonu

NHS'e göre şant enfeksiyonları ameliyattan sonraki ilk birkaç ayda daha sık görülür. Belirtiler şunlardır:

• Şant hattı boyunca kızarıklık ve hassasiyet
• Yüksek ateş
• Baş ağrısı ve kusma
• Ense sertliği
• Şant karına uzanıyorsa karın ağrısı
• Bebeklerde huzursuzluk ya da aşırı uyku hâli

Çocuklarda şant ve büyüme

MedlinePlus'a göre büyüyen çocuklarda şantın zamanla yeniden konumlandırılması gerekebilir. Ayrıca okul başarısında düşme, gelişimde gerileme ve huzursuzlukta artış gibi değişiklikler de şantla ilgili bir sorunun işareti olabilir. NHS'e göre çocuk büyüdükçe şant küçük kalabilir ve değiştirilmesi gerekebilir. Bu nedenle ailelerin bu belirtileri bilmesi önemlidir.

Şanta bir alternatif: endoskopik üçüncü ventrikülostomi

NHS'e göre bazı hastalarda şant yerine endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV) uygulanabilir. Bu işlemde ince bir kamera yardımıyla beynin tabanında küçük bir delik açılır ve sıkışan sıvının dışarı akması sağlanır. ETV özellikle sıvı yolunun bir yerde tıkandığı hidrosefalide uygun olabilir. NHS, ETV'nin enfeksiyon riskinin şanta göre daha düşük olduğunu, ancak açılan deliğin zamanla kapanabileceğini belirtir; işlem yaklaşık 1 saat sürer. Hangi yöntemin uygun olduğuna beyin ve sinir cerrahı karar verir.