HIV ve hepatit testleri danışmanlığı: kimler test yaptırmalı?

Bu hizmet nedir?

HIV ve hepatit testleri danışmanlığı, test sürecinin bilgilendirme, test ve sonuç görüşmesinden oluşan bir bütün olarak ele alınmasıdır. Bir hekim ya da eğitimli bir sağlık çalışanı:

• Risk durumunuzu ve test gerekip gerekmediğini sizinle değerlendirir.
• Hangi testin uygun olduğunu ve testin ne zaman yapılması gerektiğini açıklar.
• Sonucu size anlaşılır biçimde bildirir ve ne anlama geldiğini konuşur.
• Gerekirse doğrulama testlerini, aşıları ya da tedaviye yönlendirmeyi planlar.

Bu süreçte kişisel bilgileriniz gizli tutulur. Türkiye'de sağlık verileri hasta mahremiyeti kapsamında korunur. Bkz. Hasta mahremiyeti

Neden önemlidir?

HIV, hepatit B ve hepatit C'nin ortak özelliği, yıllarca belirti vermeden ilerleyebilmeleridir. CDC'ye göre hepatit C'li pek çok kişide belirti yoktur ve enfeksiyonun fark edilmesinin tek güvenilir yolu testtir. Erken tanının yararları şunlardır:

• HIV: WHO'ya göre HIV enfeksiyonunun tam tedavisi yoktur; ancak tedaviyle yönetilebilir süregen bir duruma dönüşmüştür. CDC, pozitif sonuç alan kişilerin tedaviye mümkün olduğunca erken başlamasını önerir. WHO'ya göre tedavi alan ve viral yükü saptanamaz düzeyde olan kişiler HIV'i cinsel partnerlerine bulaştırmaz. Bkz. HIV enfeksiyonu
• Hepatit B: CDC'ye göre testler, süren bir enfeksiyonu, aşıyla kazanılmış bağışıklığı ya da geçirilmiş enfeksiyonu ayırt edebilir. Bağışıklığı olmayan kişiler aşı olabilir. Bkz. Hepatit B nedir?
• Hepatit C: CDC, hepatit C'li kişilerin büyük bölümünde 8–12 hafta süren ve enfeksiyonu ortadan kaldırabilen tedaviler bulunduğunu belirtir. Erken tanı karaciğer hasarı ilerlemeden tedaviye başlamayı sağlar. Bkz. Hepatit C nedir?

Ayrıca kendi durumunu bilen kişi, partnerlerini ve aile bireylerini korumak için gerekli önlemleri alabilir.

Kimler test yaptırmalı?

HIV testi

CDC'nin önerileri şöyledir:

• 13–64 yaş arasındaki herkes yaşamında en az bir kez
• Birden fazla partneri olanlar, enjeksiyon malzemesini paylaşanlar, başka bir cinsel yolla bulaşan enfeksiyon tanısı alanlar gibi risk taşıyan kişiler en az yılda bir kez
• Cinsel olarak aktif ve erkeklerle ilişki kuran erkekler 3–6 ayda bir test yaptırmaktan yarar görebilir

Hepatit B testi

CDC'ye göre:

• 18 yaş ve üzerindeki tüm erişkinler yaşamlarında en az bir kez
• Gebeler her gebelikte, tercihen ilk üç ayda
• Virüse maruz kalma riski yüksek olan kişiler düzenli aralıklarla

Hepatit C testi

CDC'ye göre:

• 18 yaş ve üzerindeki tüm erişkinler yaşamlarında en az bir kez
• Gebeler her gebelikte
• Damar içine madde kullananlar, HIV ile yaşayanlar, karaciğer hastalığı olanlar ve iğne batması gibi bir kazaya maruz kalan sağlık çalışanları gibi risk taşıyan kişiler

Riskli bir temas yaşadığınızı düşünüyorsanız ya da partnerinizde bu enfeksiyonlardan biri saptandıysa, yaşınız ne olursa olsun test için hekime başvurun. Diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için bkz. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar

Teste hazırlık ve pencere dönemi

Bu testler için genellikle aç kalmak gerekmez. Ancak aynı kan örneğinden açlık gerektiren başka testler de çalışılacaksa size bildirilir. Görüşmeye giderken şunları düşünmek yararlıdır:

• Son riskli temasın ne zaman olduğu
• Daha önce bu testleri yaptırıp yaptırmadığınız ve sonuçları
• Hepatit B aşısı olup olmadığınız
• Gebelik durumunuz ve kullandığınız ilaçlar

Pencere dönemi nedir?

Pencere dönemi, virüsle karşılaşma ile testin enfeksiyonu gösterebilmesi arasında geçen süredir. Bu dönemde yapılan test, enfeksiyon olsa bile negatif çıkabilir. CDC'ye göre HIV testlerinin pencere dönemleri test türüne göre değişir:

• Antikor testleri: Temastan 23–90 gün sonra
• Antijen/antikor testleri: Laboratuvar testlerinde 18–45 gün, hızlı testlerde 18–90 gün sonra
• Nükleik asit testleri (NAT): 10–33 gün sonra

WHO'ya göre çoğu kişide HIV'e karşı antikorlar enfeksiyondan sonraki 28 gün içinde oluşur. Bu nedenle riskli bir temastan hemen sonra yapılan negatif test, son sonuç sayılmaz; danışmanlık görüşmesinde testin ne zaman tekrarlanacağı planlanır.

Test nasıl yapılır?

Testler çoğunlukla koldaki bir damardan alınan kan örneğiyle yapılır. Bazı hızlı testler parmak ucundan alınan kanla ya da ağız içi sıvıyla çalışır.

• HIV testi: CDC'ye göre antikor, antijen/antikor ve nükleik asit testleri kullanılır. Hızlı testler ve kendi kendine yapılan testler kısa sürede sonuç verebilir; CDC'ye göre bazı kendi kendine testler 20 dakika içinde sonuçlanır.
• Hepatit B testi: CDC'ye göre kan testleri, virüsün varlığını gösteren proteinleri ve bağışıklıkla ilgili belirteçleri araştırır. Sonuçlar birlikte değerlendirilerek süren enfeksiyon, aşıyla kazanılmış bağışıklık ya da geçirilmiş enfeksiyon ayırt edilir.
• Hepatit C testi: CDC'ye göre önce hepatit C antikor testi yapılır. Antikor testi pozitif çıkarsa, virüsün hâlâ vücutta olup olmadığını anlamak için virüsün genetik materyalini (RNA) araştıran ikinci bir test yapılır.

Kan alma işlemi birkaç dakika sürer; iğne yerinde hafif bir batma ve küçük bir morarma olabilir. Bunun dışında bu testlerin önemli bir riski yoktur.

Sonuçlar ne anlama gelir?

HIV

• Negatif sonuç: CDC'ye göre pencere dönemi içinde yapılan test enfeksiyonu göstermeyebilir. Riskli temastan sonra pencere dönemi geçtikten sonra test tekrarlanmalıdır.
• Pozitif sonuç: CDC'ye göre doğrulama testi gerekir. Doğrulanırsa tedavi planı için enfeksiyon hastalıkları uzmanına yönlendirilirsiniz.

Hepatit B

CDC'ye göre sonuçlar; süren (akut ya da kronik) enfeksiyonu, aşıyla kazanılmış bağışıklığı ya da geçirilmiş ve iyileşmiş bir enfeksiyonu gösterebilir. Bağışıklığı olmayanlara aşı önerilir. Enfeksiyon saptanırsa hekim karaciğer hasarını değerlendirmek için ek kan testleri ve ultrason isteyebilir. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri

Hepatit C

CDC'ye göre:

• Antikor negatif: Süren bir hepatit C enfeksiyonu yoktur.
• Antikor pozitif, RNA pozitif: Süren (aktif) hepatit C enfeksiyonu vardır; tedavi planlanır.
• Antikor pozitif, RNA negatif: Geçmişte enfeksiyon geçirilmiş ve virüs vücuttan temizlenmiştir.

Tahlil sonuçlarını genel olarak nasıl okuyacağınızla ilgili bilgi için Tahlil sonuçları nasıl okunur? yazısına bakabilirsiniz.

Testten sonra neler yapılır?

Sonuç görüşmesi danışmanlığın en önemli parçasıdır. Bu görüşmede sonuca göre şu adımlar konuşulabilir:

• Negatif sonuçta: Korunma yolları, gerekiyorsa testin tekrar zamanı ve hepatit B aşısı
• Pozitif sonuçta: Doğrulama testleri, tedavi seçenekleri, uzman yönlendirmesi, partnerlerin ve aile bireylerinin test edilmesi
• Gebelikte: Bebeğe bulaşmayı önlemeye yönelik planlama

Pozitif bir sonuç öğrenmek zorlayıcı olabilir. Bugün bu enfeksiyonların tedavi ve izlem seçenekleri vardır; duygusal destek almak da sürecin parçasıdır. Erişkinlere önerilen aşılar hakkında bilgi için Erişkin aşılama yazısına bakabilirsiniz.