Böbrek taşı kırma yöntemleri: ESWL, RIRS ve PNL

Böbrek taşı nasıl oluşur?

Böbrek taşları, idrardaki bazı mineral ve tuzların yoğunlaşarak kristalleşmesi ve zamanla sert kütleler oluşturmasıyla meydana gelir. Taşlar kum tanesi büyüklüğünden birkaç santimetreye kadar değişebilir. En sık görülen taşlar kalsiyum içerir; ürik asit, sistin ve enfeksiyonla ilişkili taşlar da vardır.

NHS, küçük böbrek taşlarının çoğu zaman belirti vermeden idrarla atılabileceğini, daha büyük taşların ise şiddetli ağrıya yol açabileceğini belirtir. Ağrı çoğunlukla karnın yan tarafında ya da belde başlar ve kasığa yayılabilir. Ateş, bulantı, sık idrara çıkma ve bulanık idrar da eşlik edebilir.

Tedavi yöntemi neye göre seçilir?

NIDDK, böbrek taşı tedavisinin taşın büyüklüğüne, yerine ve yapısına göre kişiye özel planlandığını vurgular. Ürolog, tedavi yöntemine karar verirken şunları değerlendirir:

• Taşın boyutu ve sayısı
• Taşın böbreğin içinde mi yoksa böbrekle mesaneyi bağlayan kanalda (üreterde) mi olduğu
• Taşın sertliği ve kimyasal yapısı (tomografi bulguları ipucu verebilir)
• İdrar akışının tıkanıp tıkanmadığı ve enfeksiyon bulunup bulunmadığı
• Böbrek anatomisi, kişinin genel sağlık durumu, gebelik, kan sulandırıcı kullanımı
• Daha önce uygulanan tedaviler ve kişinin tercihleri

Tanı için genellikle tam idrar tahlili, kan testleri, ultrason ve gerektiğinde ilaçsız bilgisayarlı tomografi kullanılır.

Küçük taşlarda bekleme ve ilaç tedavisi

NIDDK ve NHS'ye göre küçük taşların önemli bir kısmı kendiliğinden düşer. Bu süreçte:

• Hekimin önerisi doğrultusunda bol sıvı alınır.
• Ağrı kesici ve bulantı giderici ilaçlar kullanılabilir.
• Bazı durumlarda hekim, üreterin gevşemesine yardımcı olarak taşın düşmesini kolaylaştıran ilaçlar önerebilir.
• NHS, düşen taşın laboratuvarda incelenmek üzere toplanmasını önerir. Bunun için idrarı bir süzgeçten geçirmek pratik bir yoldur. Taşın yapısını bilmek, yeni taş oluşumunu önlemeye yönelik önerileri belirler.

Ağrı kontrol edilemiyorsa, ateş ve enfeksiyon belirtileri gelişirse, böbrek tıkanırsa ya da taş makul bir süre içinde düşmezse girişimsel tedaviler gündeme gelir.

ESWL (vücut dışından şok dalgasıyla taş kırma)

ESWL'de vücudun dışında üretilen şok dalgaları, ultrason veya röntgen eşliğinde taşın üzerine odaklanır ve taşı küçük parçalara ayırır. NIDDK, bu yöntemin ayaktan uygulanabildiğini ve anestezi ya da ağrı kesici-sakinleştirici ilaçlarla yapıldığını belirtir. NHS ise ESWL'nin genel anestezi gerektirmeden yapılabildiğini aktarır; işlem sırasında rahatlamanız için ağrı kesici verilebilir.

İşlemden sonra kırılan parçalar günler ya da haftalar içinde idrarla atılır. Bu süreçte:

• İdrarda bir süre kan görülebilir.
• Parçalar düşerken kolik tarzında ağrı olabilir.
• Bazen taş tek seansta yeterince kırılmaz ve ek seans gerekebilir.
• Büyük taşlarda parçaların idrar kanalında birikmesi önlenmek istendiğinde önceden ya da sonradan stent (idrar kanalına yerleştirilen ince tüp) gerekebilir.

ESWL her taş için uygun değildir. Çok sert taşlarda, bazı böbrek bölgelerinde bulunan taşlarda, gebelikte, kanama bozukluğu olanlarda ve bazı anatomik durumlarda diğer yöntemler tercih edilebilir.

Üreteroskopi ve RIRS (lazerle taş kırma)

Bu yöntemde idrar kanalından (üretra) girilerek mesaneye, oradan da üretere ve gerekirse böbreğin içine ince bir kamera (üreteroskop) ilerletilir. NIDDK'ye göre hekim taşı bu aletle görür ve ya bir sepetle çıkarır ya da lazerle küçük parçalara ayırır. Böbreğin içindeki taşlara ulaşmak için esnek (fleksibl) üreteroskop kullanıldığında işleme RIRS (retrograd intrarenal cerrahi) denir.

NHS, üreteroskopinin genel anestezi altında yapıldığını belirtir. NIDDK, hastaların çoğunlukla aynı gün eve dönebildiğini aktarır. Ciltte kesi yapılmadığı için iyileşme genellikle hızlıdır.

İşlemden sonra idrar kanalının şişmesini ve tıkanmasını önlemek için geçici bir stent yerleştirilebilir. Stent bir süre sonra, çoğu zaman basit bir işlemle çıkarılır. Stent varken sık idrara çıkma, idrarda kan ve belde rahatsızlık hissi olabilir.

PNL (perkütan nefrolitotomi)

PNL, özellikle büyük ve çok sayıdaki böbrek taşları için kullanılan bir yöntemdir. NIDDK'ye göre bu işlemde sırttan açılan küçük bir kesiden doğrudan böbreğe nefroskop adı verilen bir alet sokulur; taş bu aletle çıkarılır ya da lazer gibi enerji kaynaklarıyla parçalanır. NHS de PNL'nin sırttan yapılan küçük bir kesiyle böbreğe ulaşılarak uygulandığını belirtir.

PNL genel anestezi altında yapılır. NIDDK, bu işlemden sonra birkaç gün hastanede kalınabileceğini belirtir. İşlem sonunda böbrekten dışarıya geçici bir tüp (nefrostomi) ya da idrar kanalına stent yerleştirilebilir.

PNL'nin olası riskleri arasında kanama, enfeksiyon ve çevre organlarda yaralanma bulunur. Ürolog, taşın büyüklüğü ve yeri dikkate alındığında bu yöntemin beklenen yararlarını ve risklerini sizinle konuşacaktır.

Açık ve kapalı cerrahi

Günümüzde böbrek taşlarının büyük çoğunluğu yukarıdaki yöntemlerle tedavi edilir. Açık ya da laparoskopik ameliyat, çok seçilmiş durumlarda gündeme gelir.

İşlem sonrası iyileşme dönemi

Hangi yöntem uygulanırsa uygulansın, işlemden sonraki günlerde bazı yakınmalar beklenebilir. Bunları bilmek gereksiz kaygıyı azaltır:

• İdrarda kan: Taş kırma işlemlerinden sonra idrarda bir süre pembe ya da kırmızımsı renk görülebilir; sıvı alımıyla genellikle azalır.
• Kolik tarzında ağrı: Kırılan parçalar idrar yolundan geçerken dalgalar hâlinde ağrı olabilir. Hekimin önerdiği ağrı kesiciler kullanılır.
• Stent ile ilgili yakınmalar: Stent takıldıysa sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ve belde rahatsızlık hissi olabilir. Stentin çıkarılma tarihini mutlaka not edin; unutulan stentler ciddi sorunlara yol açabilir.
• Kontrol görüntülemesi: Taşın tamamen temizlenip temizlenmediğini anlamak için belirli bir süre sonra ultrason veya tomografi istenebilir.
• Taş analizi: Çıkarılan ya da düşen taş parçaları laboratuvarda incelenerek taşın yapısı belirlenir.

İşe ve günlük etkinliklere dönüş süresi uygulanan yönteme göre değişir; ESWL ve üreteroskopi sonrasında genellikle daha kısa, PNL sonrasında ise daha uzun bir dinlenme süresi gerekir. Ürologunuz size özel bir plan önerecektir.

Yeni taş oluşumunu önlemek

Böbrek taşı geçiren kişilerde yeniden taş oluşabilir. Bu nedenle tedaviden sonra önleme çok önemlidir.

Sıvı alımı

NHS, yetişkinlerin taş oluşumunu önlemek için günde 2,5–3 litre su içmesini önerir. NIDDK de günde 6–8 bardak su içmenin idrarı seyrelterek mineral birikimini önlemeye yardımcı olduğunu belirtir. İdrar renginin açık sarı olması, yeterli sıvı alındığının pratik bir göstergesidir. Kalp veya böbrek yetmezliği gibi sıvı kısıtlaması gereken durumlarda sıvı miktarını hekiminizle belirleyin.

Beslenme

• Tuz: NHS, yetişkinlerde günlük tuz tüketiminin 6 gramın altında tutulmasını önerir. Fazla tuz idrarla kalsiyum atılımını artırabilir.
• Kalsiyum: NHS, besinlerle yeterli kalsiyum alınmasını önerir. Kalsiyumu besinlerden tamamen çıkarmak bazı taş türlerinde riski azaltmaz, aksine artırabilir.
• İçecekler: NHS, aşırı gazlı ve kafeinli içeceklerin sınırlanmasını önerir. NIDDK, sitrat içeren turunçgil içeceklerinin ek koruma sağlayabileceğini belirtir.
• Kişiye özel öneriler: Taşın yapısına göre et tüketimi, oksalattan zengin besinler gibi konularda hekiminiz veya diyetisyen ek önerilerde bulunabilir.

İlaçlar ve altta yatan hastalıklar

NIDDK, taşın türüne göre yeniden taş oluşumunu önlemek amacıyla ilaçlar kullanılabileceğini ve paratiroid bezinin fazla çalışması gibi altta yatan durumların tedavisinin kalsiyum taşlarının oluşumunu önleyebileceğini belirtir. Tekrarlayan taşları olan kişilerde idrar ve kan testleriyle metabolik değerlendirme yapılabilir.