Böbrek taşı belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Böbrek taşı nedir?

Böbrekler kanı süzerek fazla su ve atık maddeleri idrar olarak vücuttan uzaklaştırır. İdrarda kalsiyum, oksalat, ürik asit ve fosfat gibi maddeler çözünmüş hâlde bulunur. Bu maddelerin miktarı arttığında veya idrar fazla yoğunlaştığında, maddeler kristalleşerek bir araya gelir ve zamanla taş oluşturur.

Taşlar böbrekte kaldığı sürece çoğu zaman belirti vermez. Belirtiler genellikle taş böbrekten mesaneye idrar taşıyan ince kanala (üreter) geçtiğinde ve idrar akışını engellediğinde başlar.

Böbrek taşı türleri

• Kalsiyum taşları: En sık görülen türdür; çoğunlukla kalsiyum oksalattan oluşur.
• Ürik asit taşları: Vücutta ürik asidin fazla olduğu durumlarda, örneğin gut hastalığında veya hayvansal proteinden çok zengin beslenmede görülebilir.
• Enfeksiyon taşları (struvit): Bazı idrar yolu enfeksiyonlarıyla ilişkilidir ve hızla büyüyebilir.
• Sistin taşları: Kalıtsal bir metabolizma hastalığına bağlı, seyrek görülen taşlardır.

Taşın türünü bilmek, tekrarlamasını önlemeye yönelik önerilerin belirlenmesinde önemlidir. Bu nedenle düşen ya da çıkarılan taşın analiz ettirilmesi istenebilir.

Böbrek taşı belirtileri nelerdir?

Küçük taşlar hiçbir belirti vermeden idrarla atılabilir. Taş idrar yolunda ilerlerken veya takıldığında şu belirtiler görülür:

• Şiddetli ağrı: Genellikle belin veya karnın bir yanında, kaburgaların altında başlar. Ağrı dalgalar hâlinde gelir, şiddeti artıp azalır ve kişi rahat bir pozisyon bulamaz.
• Yayılan ağrı: Taş aşağı indikçe ağrı kasığa, erkeklerde testislere, kadınlarda vajina bölgesine yayılabilir.
• Bulantı ve kusma
• İdrarda kan: İdrar pembe, kırmızı veya kahverengi renkte olabilir; bazen kan yalnızca idrar tahlilinde görülür.
• Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma
• Bulanık veya kötü kokulu idrar
• Ateş ve titreme: Enfeksiyon geliştiğini gösterebilir ve acil değerlendirme gerektirir.

Taşın neden olduğu ağrı halk arasında "böbrek sancısı" olarak bilinir ve en şiddetli ağrı türlerinden biri olarak tarif edilir.

Böbrek taşı neden olur? Risk faktörleri

• Yetersiz sıvı alımı: İdrarın yoğunlaşması taş oluşumunu kolaylaştırır. Sıcak iklimlerde ve çok terleyen kişilerde risk artar.
• Beslenme: Proteinden çok zengin, lif açısından fakir beslenme ve fazla tuz tüketimi
• Aile öyküsü: Ailede böbrek taşı öyküsü olanlarda risk daha yüksektir.
• Önceden taş geçirmiş olmak: Bir kez taş düşüren kişilerde yeni taş oluşma olasılığı yüksektir.
• Fazla kilo ve metabolik sendrom
• Hareketsizlik
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Bazı ilaçlar: Bazı idrar söktürücüler, mide asidini nötralize eden ilaçlar ve bazı diğer ilaçlar
• Diğer hastalıklar: Gut, bazı bağırsak hastalıkları ve paratiroid bezinin fazla çalışması gibi durumlar

Böbrek taşı nasıl teşhis edilir?

Hekim önce ağrının yerini ve özelliklerini, eşlik eden belirtileri ve daha önce taş öyküsü olup olmadığını sorar. Ardından şu testler istenebilir:

• İdrar tahlili: İdrarda kan, enfeksiyon ve kristallerin varlığını gösterir.
• Kan testleri: Böbrek fonksiyonlarını, enfeksiyon belirtilerini ve taş oluşumuna katkıda bulunabilecek kalsiyum, ürik asit gibi değerleri değerlendirir.
• Görüntüleme: Yetişkinlerde taşın yerini ve büyüklüğünü göstermede bilgisayarlı tomografi sık kullanılır. Çocuklarda ve gebelerde radyasyon içermeyen ultrason tercih edilir. Ultrason, böbrekte genişleme olup olmadığını görmek için de yararlıdır.

Tekrarlayan taşları olan kişilerde, 24 saatlik idrar toplanarak taş oluşumuna yol açan maddelerin miktarı ölçülebilir.

Böbrek taşı nasıl tedavi edilir?

Tedavi; taşın büyüklüğüne, yerine, türüne, belirtilerin şiddetine ve enfeksiyon olup olmadığına göre belirlenir.

Küçük taşlar

Küçük taşların çoğu, birkaç gün ile birkaç hafta içinde idrarla kendiliğinden düşer. Bu süreçte:

• Hekimin önerdiği şekilde bol sıvı almak
• Ağrı kesiciler ve gerekirse bulantı giderici ilaçlar kullanmak
• Bazı durumlarda üreteri gevşeterek taşın geçişini kolaylaştıran ilaçlar kullanmak
• İdrarı süzerek düşen taşı toplamak ve analiz için hekime götürmek önerilebilir.

Büyük taşlar ve kendiliğinden düşmeyen taşlar

Taş büyükse, idrar akışını tıkıyorsa, şiddetli ağrıya ya da enfeksiyona yol açıyorsa hastanede tedavi gerekir. Kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Vücut dışından şok dalgası tedavisi (ESWL): Vücudun dışından gönderilen şok dalgalarıyla taş küçük parçalara ayrılır; parçalar daha sonra idrarla atılır.
• Üreteroskopi: İdrar kanalından ince bir kamera ilerletilerek taşa ulaşılır; taş lazerle kırılır veya küçük bir sepetle çıkarılır. Genellikle anestezi altında yapılır. Böbrek içindeki taşlar için esnek aletlerle yapılan türü de vardır.
• Perkütan nefrolitotomi (PNL): Büyük böbrek taşlarında, sırttan açılan küçük bir delikten böbreğe girilerek taş kırılır ve çıkarılır.

Taş idrar akışını tıkamış ve enfeksiyon gelişmişse, öncelikle idrarın boşaltılması ve enfeksiyonun tedavi edilmesi gerekir. Bu acil bir durumdur.

Böbrek taşından korunma

Böbrek taşı geçiren kişilerin bir bölümünde taş yeniden oluşabilir. Şu önlemler riski azaltmaya yardımcı olur:

• Bol su için: Gün boyunca idrarınızın açık renkte olmasını sağlayacak kadar sıvı almak en önemli önlemdir. Sıcak havalarda ve egzersiz sırasında sıvı ihtiyacının arttığını unutmayın.
• Limon: NHS, suya limon suyu eklemenin bazı taş türlerinin oluşumunu azaltmaya yardımcı olabileceğini belirtir.
• Tuzu azaltın: Fazla tuz idrarla atılan kalsiyumu artırabilir.
• Kalsiyumu kesmeyin: Besinlerle yeterli kalsiyum almak, aksi düşünülenin tersine, bazı taşların oluşumunu azaltmaya yardımcı olabilir. Kalsiyumu kısıtlamadan önce hekiminize danışın.
• Hayvansal proteini ölçülü tüketin.
• Şekerli ve gazlı içecekleri, fazla kafeini ve alkolü sınırlayın.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun ve hareketli olun.

Taşın türüne göre hekiminiz size özel beslenme önerileri veya taş oluşumunu azaltan ilaçlar önerebilir. Beslenmenizde büyük değişiklikler yapmadan önce mutlaka hekiminize danışın.

Böbrek taşı hakkında doğru bilinen yanlışlar

• "Kireçli su içmek böbrek taşı yapar." Musluk suyunun sertliği ile böbrek taşı arasındaki ilişki net değildir. Taş oluşumunda asıl önemli olan yeterli sıvı alınmamasıdır; su içmekten kaçınmak riski artırabilir.
• "Taşım varsa süt ürünlerini tamamen kesmeliyim." Kalsiyumu besinlerden yeterince almak bazı taşların oluşumunu azaltabilir. Kalsiyumu kendi başınıza kısıtlamak yerine hekiminizin önerilerine uyun.
• "Bitki çayları taşı eritir." Taşı erittiği iddia edilen ürünlerin büyük çoğunluğunun etkisi bilimsel olarak gösterilmemiştir. Bazı bitkisel ürünler böbreklere zarar verebilir veya ilaçlarla etkileşebilir.
• "Ağrı geçtiyse taş düşmüştür." Ağrının azalması her zaman taşın düştüğü anlamına gelmez; taş idrar yolunda kalmaya ve böbreği etkilemeye devam edebilir. Hekiminiz gerekli görürse kontrol görüntülemesi ister.
• "Bir kez taş düşürdüm, bir daha olmaz." Taş geçiren kişilerde yeni taş oluşma riski vardır; önleyici önlemleri sürdürmek önemlidir.

Kontrole giderken

Ağrının ne zaman başladığını, nereye yayıldığını, idrar renginizdeki değişiklikleri, ateş olup olmadığını, daha önceki taş öykünüzü ve kullandığınız ilaç ve takviyeleri not edin. Düşürdüğünüz bir taş varsa temiz bir kapta yanınızda götürün.