Yetişkinlerde ateş neden olur? Ne zaman doktora gidilmeli?

Ateş nedir, neden yükselir?

Beyindeki sıcaklık düzenleme merkezi, vücut ısısını gün içinde dar bir aralıkta tutar. MedlinePlus'a göre normal vücut sıcaklığı gün içinde değişir ve genellikle akşam saatlerinde en yüksek düzeyine çıkar. Bir enfeksiyon ya da iltihap olduğunda bağışıklık sisteminin salgıladığı maddeler bu merkezi etkiler ve vücut sıcaklığı yükselir.

MedlinePlus ateşi vücudun savunma mekanizmalarından biri olarak tanımlar: Pek çok mikrop normal vücut sıcaklığında daha rahat çoğalır; ateş, bağışıklık sisteminin enfeksiyonla savaşmasına yardımcı olabilir. Bu yüzden ateşin kendisi her zaman düşürülmesi gereken bir hastalık değildir; önemli olan ateşin nedeni ve kişinin genel durumudur.

Ateş kaç derece sayılır?

• NHS'e göre: Yetişkinde 38 °C ve üzeri genellikle yüksek ateş kabul edilir. Termometre 38 °C'nin altını gösterse bile kişi kendini sıcak, titreme hâlinde ya da üşüyor hissediyorsa ateşi olabilir.
• MedlinePlus'a göre: Yetişkinde ağızdan ölçülen sıcaklığın yaklaşık 37,2–37,5 °C'nin üzerinde olması ateşe işaret eder.

Ölçüm yerine göre değerler biraz farklıdır; MedlinePlus her ölçüm yöntemi için ayrı eşik değer verir ve koltuk altı için verdiği eşik, ağızdan ölçüme göre daha düşüktür. Bu nedenle hep aynı yöntemle ölçmek ve değerleri not etmek, ateşin seyrini izlemeyi kolaylaştırır.

Ateş nasıl ölçülür?

NHS dijital termometre kullanılmasını önerir:

• Ağızdan: Termometrenin ucunu dilin altına, ağzın arka kısmına doğru yerleştirin, dudaklarınızı kapatın ve sinyal sesini bekleyin. Ölçümden hemen önce sıcak veya soğuk bir şey yiyip içmemeye dikkat edin.
• Koltuk altından: Termometreyi koltuk altına yerleştirip kolunuzu gövdenize sıkıca bastırın.

NHS, cam termometrelerin güvenlik nedeniyle kullanılmamasını; alına yapıştırılan şeritlerin ve kızılötesi termometrelerin ise daha az doğru sonuç verebileceğini belirtir.

Yetişkinlerde ateş neden olur?

Enfeksiyonlar

NHS'e göre yüksek ateş çoğu zaman vücudun soğuk algınlığı veya grip gibi bir enfeksiyonla savaşmasından kaynaklanır. MedlinePlus'ın sıraladığı enfeksiyonlar şunlardır:

• Soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 gibi solunum yolu enfeksiyonları. Bkz. Grip belirtileri
• Zatürre (pnömoni). Bkz. Zatürre belirtileri
• İdrar yolu ve böbrek enfeksiyonları. Bkz. İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri
• Mide-bağırsak enfeksiyonları. Bkz. İshal (akut gastroenterit)
• Menenjit gibi ciddi enfeksiyonlar. Bkz. Menenjit belirtileri

Türkiye'de ilkbahar ve yaz aylarında kene tutunmasından sonra başlayan ateş, Kırım-Kongo kanamalı ateşi açısından önemlidir ve hekime mutlaka bildirilmelidir. Bkz. Kırım-Kongo kanamalı ateşi

Enfeksiyon dışı nedenler

MedlinePlus şu durumları da ateş nedenleri arasında sayar:

• Aşılar: Bazı aşılardan sonra bir-iki gün süren hafif ateş görülebilir.
• Otoimmün ve iltihabi hastalıklar: Romatoid artrit gibi eklem hastalıkları, lupus, damar iltihapları (vaskülit) ve ülseratif kolit gibi iltihabi bağırsak hastalıkları.
• Bazı kanserler: Özellikle Hodgkin lenfoma ve lösemi.
• Kan pıhtıları
• Bazı ilaçlar

Tekrarlayan ateş atakları, karın veya göğüs ağrısıyla birlikteyse Türkiye'de sık görülen Ailevi Akdeniz ateşi (FMF) de akla gelebilir.

Ateş nasıl düşer? Evde bakım

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Dinlenin.
• Bol sıvı için: Özellikle su tercih edin. NHS, idrarın açık sarı ve berrak renkte olmasını yeterli sıvı alındığının işareti olarak verir. Ateşte terleme ve hızlı soluma ile sıvı kaybı artar.
• İnce giyinin: MedlinePlus hafif giysiler ve ince örtüler kullanılmasını, titreyen kişinin kalın örtülere sarılmamasını ve fazla giysi ile battaniyelerin çıkarılmasını önerir.
• Ilık duş veya banyo: MedlinePlus, ateş düşürücü ilaçtan sonra ılık bir duşun rahatlatabileceğini belirtir. MedlinePlus soğuk banyo, buz ve alkolle ovmayı önermez; bunlar cildi serinletse de titremeye yol açarak vücudun iç sıcaklığını yükseltebilir.
• Ateş düşürücü ilaçlar: NHS, kendinizi rahatsız hissediyorsanız ateş düşürücü-ağrı kesici ilaçların kullanılabileceğini belirtir. Hangi ilacın ve hangi aralıklarla kullanılacağını prospektüsten kontrol edin; kronik hastalığınız, mide, böbrek veya karaciğer sorununuz varsa ya da gebeyseniz eczacınıza veya hekiminize danışın.
• Evde kalın: NHS, enfeksiyonun başkalarına bulaşmaması için ateş varken evde kalınmasını önerir.

Ateş düşürücü ilaçlar ateşin nedenini tedavi etmez. Antibiyotikler yalnızca bakteriyel enfeksiyonlarda işe yarar ve hekim önerisiyle kullanılmalıdır. Bkz. Antibiyotiklerin doğru kullanımı

Ateş kaç derece olursa tehlikeli?

Ateşin derecesi tek başına ne kadar ciddi bir hastalık olduğunu göstermez; yüksek ateşli zararsız bir viral enfeksiyon da olabilir, hafif ateşli ağır bir hastalık da. Bu nedenle eşlik eden belirtiler ve kişinin genel durumu daha önemlidir.

MedlinePlus, yetişkinlerde şu durumlarda hemen bir sağlık profesyoneline başvurulmasını önerir:

• Tedaviye rağmen düşmeyen 40,6 °C veya üzerindeki ateş
• Sürekli 39,4 °C ve üzerinde seyreden ya da yükselmeye devam eden ateş
• 48–72 saatten uzun süren ateş
• Yeni çıkan döküntü veya açıklanamayan morluklar
• Bağışıklık sistemini zayıflatan bir hastalık ya da tedavi

MedlinePlus, ateşin beyne zarar vermesinin ancak 42 °C'nin üzerindeki çok yüksek sıcaklıklarda söz konusu olduğunu belirtir; bu düzeyler enfeksiyona bağlı ateşte seyrektir.

Sepsis şüphesi

Sepsis, vücudun bir enfeksiyona aşırı ve kontrolsüz tepki vermesidir ve hayati tehlike yaratır. NHS'e göre yetişkinde şu belirtiler varsa beklemeden acil yardım çağrılmalıdır:

• Çok hızlı nefes alıp verme
• Bilinç bulanıklığı, peltek konuşma ya da anlamsız konuşma
• Ciltte, dudaklarda veya dilde morarma, solukluk ya da alacalı görünüm
• Çok yüksek ya da çok düşük vücut sıcaklığı; dokununca sıcak veya soğuk hissedilme
• Bastırınca solmayan döküntü

NHS'e göre 75 yaş üstü kişiler, gebeler ve yakın zamanda doğum yapmış kadınlar, bağışıklık sistemi zayıf olanlar, yanığı veya enfekte yarası olanlar ile idrar sondası gibi kateter taşıyanlar sepsis açısından daha fazla risk altındadır.

Doktor nasıl değerlendirir?

MedlinePlus'a göre hekim cildi, gözleri, kulakları, burnu, boğazı, boynu, göğsü ve karnı muayene ederek ateşin kaynağını araştırır. Ateşin ne zaman başladığını, nasıl seyrettiğini ve eşlik eden belirtileri sorar. Gerekli görülürse tam kan sayımı, idrar tahlili ve akciğer grafisi gibi tetkikler istenebilir.

Muayeneye gitmeden önce şunları not etmek işe yarar:

• Ölçtüğünüz ateş değerleri, ölçüm yöntemi ve saatleri
• Öksürük, boğaz ağrısı, idrar yanması, ishal, döküntü, baş ağrısı gibi eşlik eden belirtiler
• Kullandığınız ilaçlar ve son aşılarınız
• Yakın zamandaki seyahatler, hayvanlarla temas, kene tutunması ya da hasta biriyle temas

Ateş için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Birkaç günü geçen ya da kaygı veren ateşte ilk başvuru için uygundur.
• İç hastalıkları: Nedeni belirsiz, uzun süren ya da tekrarlayan ateşte.
• Enfeksiyon hastalıkları: Yurt dışı seyahat sonrası başlayan ateşte, kene tutunmasından sonra ya da inatçı bir enfeksiyon düşünüldüğünde.
• Acil servis ve 112: Aşağıdaki acil belirtilerden biri varsa.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları ateş konu sayfasından, iç hastalıkları veya enfeksiyon hastalıkları branş sayfalarından görebilirsiniz.