Kırım-Kongo kanamalı ateşi (KKKA) nedir? Belirtiler ve korunma

KKKA nedir?

KKKA, Bunyaviridae ailesinin Nairovirüs grubunda yer alan bir virüsün neden olduğu, hayvanlardan insanlara bulaşabilen (zoonotik) bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'ne göre virüsün başlıca taşıyıcısı Hyalomma marginatum adı verilen kene türüdür.

Virüs; sığır, koyun ve keçi gibi hayvanlarda genellikle hiçbir hastalık belirtisi oluşturmadan bulunabilir. Keneler bu hayvanlardan kan emerek virüsü alır ve insana tutunduğunda bulaştırabilir. Hayvanlar hasta görünmediği için, kesim veya doğum gibi durumlarda hayvan kanına korunmasız temas da risk oluşturur.

Türkiye'de KKKA

HSGM, KKKA vakalarının Türkiye'de ağırlıklı olarak İç Anadolu'nun kuzeyi, Orta Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun kuzeyinde görüldüğünü, hastalığın ilk kez Tokat'ta fark edildiğini belirtir. Vakalar kenelerin aktif olduğu bahar ve yaz aylarında yoğunlaşır. Bu dönemde tarla, bağ, bahçe, orman ve piknik alanları gibi kene açısından riskli yerlere gidenlerin, hayvancılıkla uğraşanların, kasapların ve sağlık çalışanlarının dikkatli olması gerekir.

DSÖ'ye göre KKKA; Afrika, Balkanlar, Orta Doğu ve Asya'nın geniş bir bölümünde görülmektedir.

KKKA nasıl bulaşır?

Sağlık Bakanlığı ve DSÖ'nün bildirdiği başlıca bulaşma yolları şunlardır:

• Kene tutunması: En sık bulaşma yoludur.
• Keneyi çıplak elle ezmek veya patlatmak: Kenenin içeriği deri ve mukozalar yoluyla bulaşabilir.
• Hayvan kanı ve dokularıyla korunmasız temas: Özellikle kesim, parçalama ve hayvan doğumlarında, eldivensiz çalışıldığında
• Hasta kişilerin kanı ve vücut sıvılarıyla temas: Hastaya bakım veren yakınlar ve sağlık çalışanları için risk oluşturur; uygun koruyucu önlemler alınmadığında hastane içi bulaşmalar görülebilir.

KKKA, solunum yoluyla veya günlük sosyal temasla (aynı ortamda bulunma, el sıkışma gibi) yayılan bir hastalık değildir.

KKKA belirtileri nelerdir?

Kuluçka süresi

Virüsle karşılaşma ile belirtilerin başlaması arasında geçen süre, bulaşma yoluna göre değişir. HSGM ve DSÖ'ye göre:

• Kene tutunmasından sonra genellikle 1–3 gün, en fazla 9 gün
• Enfekte kan veya vücut sıvılarıyla temastan sonra genellikle 5–6 gün, en fazla 13 gün

Belirtiler

Hastalık genellikle aniden başlar. Sağlık Bakanlığı'nın belirttiği belirtiler şunlardır:

• Ateş
• Halsizlik
• İştahsızlık
• Kas ağrısı
• Baş ağrısı
• Bulantı ve kusma
• İshal

DSÖ, başlangıçta baş dönmesi, boyun ağrısı, gözlerde kızarıklık ve ışığa hassasiyet de görülebileceğini; birkaç gün içinde bazı hastalarda ruh hâli değişiklikleri ve bilinç bulanıklığı gelişebileceğini belirtir.

Ağır seyir ve kanama belirtileri

Ağır vakalarda kanda pıhtılaşmayı sağlayan hücrelerin (trombositlerin) azalmasına bağlı olarak kanamalar ortaya çıkar:

• Ciltte morluklar ve küçük kırmızı noktalar
• Burun ve diş eti kanaması
• Kanlı kusma veya siyah dışkı
• İdrarda kan
• Enjeksiyon yerlerinden sızıntı tarzında kanama

DSÖ, ağır hastalarda hastalığın ilerleyen günlerinde böbrek, karaciğer ve akciğer işlevlerinde hızlı bozulma gelişebileceğini bildirir.

Ölüm oranı

KKKA ciddi bir hastalıktır. DSÖ, dünya genelinde ölüm oranının yaklaşık %30 olduğunu belirtir. HSGM ise Türkiye'de hastalığın yaklaşık %4–5 ölüm oranıyla seyrettiğini bildirir. Erken başvuru ve uygun destek tedavisi bu açıdan büyük önem taşır.

KKKA nasıl teşhis edilir?

Tanıda kişinin kene tutunması, kesim veya hayvan kanıyla temas öyküsü ve belirtileri birlikte değerlendirilir. Bu nedenle hekime başvururken kene tutunmasını ya da hayvan teması öyküsünü mutlaka belirtmek gerekir. Kan testlerinde trombosit ve beyaz küre sayısında düşme, karaciğer enzimlerinde yükselme gibi bulgular görülebilir. Tanı, kanda virüsün veya virüse karşı oluşan antikorların özel laboratuvar testleriyle (PCR, ELISA gibi) gösterilmesiyle doğrulanır.

KKKA nasıl tedavi edilir?

HSGM, KKKA'ya özgü etkinliği kanıtlanmış bir antiviral ilaç veya aşı bulunmadığını ve tedavinin destek tedavisine dayandığını belirtir. Destek tedavisi; sıvı ve elektrolit dengesinin sağlanması, gerektiğinde kan ve kan ürünlerinin verilmesi ve organ işlevlerinin yakından izlenmesini kapsar. DSÖ, bazı antiviral ilaçların bu amaçla kullanıldığını ancak etkinliklerinin belirsiz olduğunu belirtir. Tedavi hastanede, enfeksiyon hastalıkları uzmanlarının gözetiminde yapılır ve hastaya bakım verenlerin koruyucu önlemleri alması gerekir.

KKKA'dan korunma

KKKA'ya karşı insanlar için onaylanmış bir aşı bulunmadığından korunmanın temeli kene ve kan temasından korunmaktır. Sağlık Bakanlığı'nın önerileri şunlardır:

Keneden korunma

• Tarla, bağ, bahçe, orman ve piknik alanları gibi kene açısından riskli yerlere giderken vücudu mümkün olduğunca örten giysiler giyin.
• Pantolon paçalarınızı çoraplarınızın içine sokun.
• Kenelerin kolayca görülebilmesi için açık renkli giysiler tercih edin.
• Riskli alanlardan döndükten sonra vücudunuzu, özellikle kulak arkası, koltuk altı, kasıklar ve diz arkasını dikkatle kontrol edin. Çocukları ve evcil hayvanları da kontrol edin.

Kene tutunursa ne yapılmalı?

• Keneyi hiç vakit kaybetmeden, çıplak el kullanmadan, bez, naylon poşet veya eldiven gibi uygun bir malzemeyle, vücuda tutunduğu en yakın yerden tutarak çıkarın.
• Keneye sigara bastırmayın; kolonya, gaz yağı veya benzeri maddeler dökmeyin. Bu uygulamalar kenenin içeriğini vücuda aktarabilir.
• Keneyi çıplak elle ezmeyin veya patlatmayın.
• Keneyi kendiniz çıkaramıyorsanız en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.
• Kene ne kadar erken çıkarılırsa hastalığın bulaşma riski o kadar azalır.
• Kene tutunduktan sonraki 10 gün boyunca kendinizi belirtiler açısından izleyin.

Hayvan ve hasta temasında

• Hayvanların kanına, vücut sıvılarına ve dokularına çıplak elle dokunmayın; kesim ve parçalama sırasında eldiven kullanın.
• KKKA hastasına bakım verenler eldiven, önlük ve maske gibi koruyucu önlemleri almalıdır.

Hayvan kesimi ve bayram dönemlerinde dikkat

Kurban Bayramı gibi hayvan kesiminin yoğun olduğu dönemler, KKKA'nın görüldüğü mevsimlerle çakışabilir. Hayvanlarda virüs çoğu zaman belirti oluşturmadığı için sağlıklı görünen bir hayvanın kanı da risk taşıyabilir. Kesim ve parçalama işlemlerinde eldiven kullanmak, elde kesik veya yara varsa bunu kapatmak, kan ve vücut sıvılarının göze ve ağza sıçramasını önlemek ve işlem sonrasında elleri sabun ve suyla iyice yıkamak önemlidir. Hayvanların üzerinde kene görülürse çıplak elle ezilmemelidir.

KKKA hakkında doğru bilinen yanlışlar

Keneyi çıkarmak için üzerine sigara bastırmak, kolonya, gaz yağı veya yağ dökmek halk arasında yaygın uygulamalardır; ancak Sağlık Bakanlığı bu yöntemlerin kenenin içeriğini vücuda aktarabileceği için kullanılmaması gerektiğini vurgular. Bir başka yanlış inanış, kenenin başı deride kalırsa hastalığın mutlaka bulaşacağıdır; kenenin bir parçası deride kalırsa paniğe gerek yoktur, bölge temiz tutulmalı ve gerekirse sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Kene tutunan herkesin hemen hastaneye yatırılması ya da ilaç alması da gerekmez; önemli olan keneyi doğru şekilde çıkarmak ve sonraki 10 gün içinde belirtiler açısından dikkatli olmaktır. Son olarak, kenelerin yalnızca kırsal alanlarda bulunduğu düşünülmemelidir; şehir içindeki park ve yeşil alanlarda da kene ile karşılaşılabilir.