COVID-19 nedir? Belirtileri, evde bakım ve korunma yolları

COVID-19 nedir?

COVID-19 ("koronavirüs hastalığı 2019"), ilk kez Aralık 2019'da tanımlanan SARS-CoV-2 virüsünün neden olduğu bir enfeksiyondur. WHO'ya göre o tarihten bu yana dünya genelinde yaklaşık 780 milyon vaka ve 7,1 milyondan fazla ölüm bildirilmiştir. Virüs zaman içinde değişerek yeni varyantlar oluşturmuştur; bu nedenle belirtilerin sıklığı ve hastalığın seyri dönemden döneme farklılık gösterebilir.

Halk arasında "korona" ya da "kovid" olarak da bilinir. Bugün COVID-19, grip ve soğuk algınlığı gibi diğer solunum yolu enfeksiyonlarıyla birlikte dolaşan, mevsimsel artışlar gösterebilen bir hastalık olarak izlenmektedir.

Nasıl bulaşır?

WHO'ya göre virüs, enfekte bir kişi nefes aldığında, konuştuğunda, öksürdüğünde veya hapşırdığında havaya saçılan bulaşıcı solunum parçacıklarıyla yayılır. Bu parçacıklar özellikle kapalı, kalabalık ve iyi havalandırılmayan ortamlarda daha kolay bulaşmaya yol açar. WHO, virüsün kirlenmiş yüzeylere dokunduktan sonra el ile ağız, burun veya göze temas yoluyla da bulaşabileceğini belirtir.

NHS, aşılı olsanız ya da daha önce COVID-19 geçirmiş olsanız bile hastalığa yeniden yakalanabileceğinizi ve başkalarına bulaştırabileceğinizi hatırlatır.

Belirtileri nelerdir?

WHO'ya göre güncel varyantlarla en sık bildirilen belirtiler ateş, üşüme-titreme ve boğaz ağrısıdır. NHS'in sıraladığı belirtiler ise şunlardır:

• Yüksek ateş ya da titreme
• Yeni başlayan ve süreklilik gösteren öksürük
• Koku veya tat alma duyusunda kayıp ya da değişiklik
• Nefes darlığı
• Yorgunluk ve bitkinlik
• Vücut ağrıları
• Baş ağrısı
• Boğaz ağrısı
• Burun tıkanıklığı veya akıntısı
• İştahsızlık
• İshal
• Bulantı veya kusma

Bu belirtilerin çoğu grip ve soğuk algınlığıyla da görülebildiği için yalnızca belirtilere bakarak COVID-19'u diğer enfeksiyonlardan ayırmak zordur. Gerekli görüldüğünde hekim hızlı antijen ya da PCR testi isteyebilir. Grip ile ilgili bilgi için Grip belirtileri ve Soğuk algınlığı belirtileri yazılarına bakabilirsiniz.

Hastalık nasıl seyreder?

WHO'ya göre belirtiler genellikle virüsle karşılaştıktan 3–6 gün sonra başlar ve 10 güne kadar sürer; bazı kişilerde belirtiler daha uzun devam eder. Hastalığın seyri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir:

• Belirtisiz ya da hafif seyir: Pek çok kişi hiç belirti göstermez ya da soğuk algınlığına benzer hafif bir hastalık geçirir. WHO, enfekte kişilerin belirti yokken ya da belirtiler başlamadan önceki günlerde de virüsü bulaştırabileceğini belirtir.
• Orta ve ağır seyir: Bazı kişilerde ateş ve öksürük günlerce sürer, nefes darlığı gelişebilir ve zatürre ortaya çıkabilir. Bu durumda hastane değerlendirmesi gerekebilir. Bkz. Zatürre belirtileri
• Çocuklarda: Çocuklar çoğunlukla hafif geçirir. Ancak WHO, nadiren çocuklarda enfeksiyondan birkaç hafta sonra ağır bir iltihabi tablo gelişebileceğini ve bunun hastanede tedavi gerektirebileceğini belirtir. Enfeksiyondan sonraki haftalarda çocuğunuzda yüksek ateş, döküntü, gözlerde kızarıklık veya karın ağrısı gibi belirtiler olursa hekime başvurun.

Kimler daha fazla risk altında?

WHO'ya göre şu kişilerde ağır hastalık riski daha yüksektir:

• İleri yaştaki yetişkinler
• Diyabet, kalp veya akciğer hastalığı gibi kronik hastalıkları olanlar
• Obezitesi olanlar
• Bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler
• Aşı olmamış kişiler

NHS ayrıca gebeleri, 60 yaş ve üzerindekileri ve bağışıklığı zayıf olanları, belirtileri olduğunda daha erken tıbbi değerlendirme alması gereken gruplar arasında sayar. Bu gruplardaysanız ve belirtileriniz başladıysa hekiminize erken başvurun; bazı kişilerde virüs ilaçları gündeme gelebilir ve bu ilaçların erken başlanması önemlidir.

Evde bakım: neler yapılabilir?

WHO'ya göre hastaların çoğu özel bir tedavi gerekmeden iyileşir. NHS'in evde bakım önerileri şunlardır:

• Dinlenin ve bol sıvı alın.
• Ateş ve ağrı için hekiminizin ya da eczacınızın önerdiği uygun ağrı kesici ve ateş düşürücüleri kullanabilirsiniz. Hangi ilacın size uygun olduğunu, kronik hastalığınız ya da gebeliğiniz varsa mutlaka danışın.
• Öksürük için NHS, bir yaşından büyüklerde bir kaşık balın rahatlatabileceğini belirtir. Bir yaş altındaki bebeklere bal verilmemelidir.
• Nefes darlığı hissi için NHS; odayı serin tutmayı, burundan yavaş nefes alıp ağızdan vermeyi, dik oturmayı ve hafifçe öne eğilmeyi önerir. Sırtüstü düz yatmaktan kaçının.
• Antibiyotik kullanmayın: COVID-19 bir virüs enfeksiyonudur; antibiyotikler virüslere etki etmez. Bkz. Antibiyotiklerin doğru kullanımı

Ne kadar süre evde kalmalı?

NHS, test sonucu pozitif çıkan yetişkinlerin testten sonraki 5 gün, 18 yaşından küçüklerin ise 3 gün boyunca mümkünse evde kalmasını ve başkalarıyla temastan kaçınmasını önerir. NHS ayrıca testten sonraki 10 gün boyunca ağır hastalık riski taşıyan kişilerle temastan kaçınılmasını önerir.

Test yaptırmadıysanız da belirtileriniz varken, kendinizi iyi hissedene kadar başkalarıyla temasınızı sınırlamanız bulaşmayı azaltır. İşyeri ve okul için geçerli kurallar ülkeden ülkeye ve döneme göre değişebileceğinden Türkiye'deki güncel uygulamalar için T.C. Sağlık Bakanlığı'nın duyurularını ve hekiminizin önerilerini takip edin.

Tedavi ve aşı

WHO'ya göre COVID-19 için tıbbi tedavi seçenekleri vardır; ancak hafif hastalık geçiren kişilerin çoğu tedaviye gerek kalmadan iyileşir. Sağlık çalışanları tedaviyi hastalığın ağırlığına ve kişinin risk etkenlerine göre belirler. Ağır hastalık riski yüksek olan bazı kişilerde virüs ilaçları gündeme gelebilir; hastanede izlenmesi gereken hastalarda ise tedavi hastanın durumuna göre planlanır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir.

Aşılama, ağır hastalığı önlemenin en önemli yollarından biridir. WHO, daha önce hiç COVID-19 aşısı olmamış kişilere tek doz aşı önerir. Risk grubundakilerde ise son dozdan 6–12 ay sonra yeniden aşılama gerekebileceğini belirtir. Size uygun aşı takvimini aile hekiminizle konuşabilirsiniz. Erişkin aşıları hakkında genel bilgi için Erişkin aşılama yazısına bakabilirsiniz.

Korunma yolları

WHO ve NHS'in önerileri şöyledir:

• Belirtiniz varsa evde kalın ve başkalarıyla temasınızı sınırlayın.
• Ellerinizi gün boyunca düzenli olarak sabun ve suyla yıkayın ya da el antiseptiği kullanın; yıkanmamış ellerle yüzünüze dokunmayın. Bkz. El yıkama nasıl yapılır?
• Kapalı ortamlarda pencere ve kapıları açarak havalandırmayı artırın ya da buluşmaları açık havada yapın.
• Kalabalık ve kapalı ortamlarda, özellikle hasta ya da riskli kişilerin yanında maske takın.
• Kapı kolu ve kumanda gibi sık dokunulan yüzeyleri düzenli temizleyin.
• Önerilen aşılarınızı yaptırın.

Uzun COVID

WHO'ya göre COVID-19 geçiren kişilerin yaklaşık yüzde 6'sında "COVID sonrası durum" ya da "uzun COVID" adı verilen, haftalar ya da aylar süren belirtiler gelişir. Yorgunluk, bellek ve odaklanma sorunları ile nefes darlığı bu durumda sık görülen ve günlük yaşamı etkileyebilen belirtilerdendir. Enfeksiyondan sonra uzun süre geçmeyen yakınmalarınız varsa hekiminize başvurun.