Kısaca
Sepsis, bağışıklık sisteminin bir enfeksiyona aşırı ve kontrolsüz tepki vermesi sonucu vücudun kendi doku ve organlarının zarar görmesidir. Halk arasında "kan zehirlenmesi" olarak da bilinir. Zatürre, idrar yolu enfeksiyonu, karın içi enfeksiyonlar ya da iltihaplı yaralar gibi sık görülen enfeksiyonlardan gelişebilir. Hızla ilerleyebilir ve hastanede acil tedavi gerektirir. Bilinç bulanıklığı, çok hızlı nefes alma, soluk-mor ya da alacalı deri veya bastırınca solmayan döküntü varsa beklemeden 112 aranmalıdır.
Sepsis nedir?
Vücudumuz bir mikropla karşılaştığında bağışıklık sistemi devreye girer ve enfeksiyonu sınırlamaya çalışır. WHO'ya göre sepsiste ise bağışıklık sisteminin enfeksiyona verdiği tepki aşırıdır ve bu tepki organların işlevini bozar. NHS sepsisi, hızla gelişen, hayatı tehdit edebilen ve hastanede acil tedavi gerektiren ciddi bir enfeksiyon tepkisi olarak tanımlar.
Sepsis ilerlerse tansiyon tehlikeli düzeyde düşebilir ve organlara yeterli kan gidemez. WHO bu tabloyu septik şok olarak adlandırır; septik şok birden fazla organın yetmezliğine yol açabilir.
Sepsis, tek başına bir hastalık değil, bir enfeksiyonun ağır bir sonucudur. Bu nedenle enfeksiyonların erken fark edilmesi ve tedavi edilmesi önemlidir.
Sepsise neler yol açar?
WHO'ya göre sepsise çoğunlukla bakteriler yol açar; ancak virüsler, mantarlar ve parazitlerin neden olduğu enfeksiyonlar da sepsise dönüşebilir. NHS'in saydığı sık başlangıç noktaları şunlardır:
- Akciğer enfeksiyonları (zatürre): Bkz. Zatürre belirtileri
- İdrar yolu enfeksiyonları: Bkz. İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri
- Karın içi enfeksiyonlar: Örneğin apandisit. Bkz. Apandisit belirtileri
- Deri enfeksiyonları: Selülit (derinin ve deri altının iltihabı) ya da iltihaplanmış yaralar.
CDC de sepsise en sık sindirim sistemi, akciğer, deri ve idrar yolu enfeksiyonlarının yol açtığını; bakterilerin yanı sıra grip gibi viral enfeksiyonların ve mantar enfeksiyonlarının da sepsise dönüşebileceğini belirtir. WHO, hastanede yatarken kapılan enfeksiyonların da önemli bir sepsis kaynağı olduğunu ve bu enfeksiyonlara sıklıkla ilaçlara dirençli mikropların yol açtığını vurgular.
Kimler daha fazla risk altında?
Sepsis herkeste gelişebilir; ancak NHS ve WHO'ya göre bazı gruplarda risk daha yüksektir:
- Bir yaşından küçük bebekler ve yenidoğanlar
- İleri yaştakiler (NHS 75 yaş üzerini özellikle belirtir)
- Gebeler
- Bağışıklık sistemi zayıflamış olanlar: kanser tedavisi görenler, HIV ile yaşayanlar, bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar
- Diyabet, kronik böbrek hastalığı ya da karaciğer sirozu gibi kronik hastalığı olanlar
- Hastanede yatanlar, yakın zamanda ameliyat olanlar
- Yarası, idrar sondası veya damar yolu kateteri gibi vücutta tıbbi bir alet bulunanlar
- Madde kullananlar
CDC'ye göre sepsis gelişen kişilerin çoğunda en az bir altta yatan hastalık bulunur ya da kişi yakın zamanda hastanede yatmıştır. Yine de sepsis herkeste, sağlıklı kişilerde de gelişebilir.
Yetişkinlerde sepsis belirtileri
Sepsisin belirtileri başlangıçta grip ya da sıradan bir enfeksiyonla karışabilir. NHS'in yetişkinler için sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Bilinç bulanıklığı, peltek ya da anlamsız konuşma
- Kontrol edilemeyen titreme
- Şiddetli kas ağrıları
- Nefes almada güçlük, çok hızlı nefes alma
- Deride solukluk, morarma ya da alacalı görünüm
- Çok yüksek ya da olağan dışı düşük vücut ısısı
- Uzun süre, NHS'e göre yaklaşık 18 saat ya da daha fazla idrar yapmamak
WHO ve CDC bunlara ek olarak hızlı kalp atışını ya da zayıf nabzı, soğuk ve nemli ya da terli deriyi, aşırı ağrı veya rahatsızlık hissini de sayar. Ateşin bilinen bir enfeksiyon sırasında yükselmesi ya da enfeksiyon tedavisi sürerken genel durumun hızla kötüleşmesi dikkat gerektirir. Ateş hakkında bilgi için Yetişkinlerde ateş yazısına bakabilirsiniz.
Bebek ve çocuklarda sepsis belirtileri
NHS ve WHO'ya göre bebek ve çocuklarda şu belirtiler sepsis açısından uyarıcıdır:
- Çok hızlı ya da zorlanarak nefes alma
- Havale (nöbet)
- Çok yüksek ya da düşük vücut ısısı
- Deride solukluk, morarma veya alacalı görünüm
- Bardak testiyle (cilde bastırılan cam bardağın altında) solmayan döküntü
- Olağan dışı uyku hâli, uyandırmakta güçlük, gevşeklik
- Beslenmede güçlük
- Uzun süre idrar yapmamak; NHS beş yaş altındaki çocuklarda 12 saat ya da daha uzun süre idrar yapılmamasını uyarıcı belirti olarak verir
Çocuklarda ateş ve ne zaman doktora gidileceği hakkında bilgi için Bebek ve çocuklarda ateş yazısına bakabilirsiniz.
Bu konuda
Sepsis konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Sepsis ne kadar yaygın?
WHO'nun 2020 yılı verilerine göre dünyada 48,9 milyon sepsis vakası ve sepsise bağlı 11 milyon ölüm gerçekleşmiştir; bu, dünyadaki tüm ölümlerin yaklaşık yüzde 20'sine karşılık gelir. WHO, bu ölümlerin yaklaşık yarısının beş yaşından küçük çocuklarda görüldüğünü belirtir. Yine WHO'ya göre hastanede yatan her 1000 hastanın yaklaşık 15'inde sepsis gelişmektedir. Bu veriler sepsisin önlenmesinin ve erken tanınmasının önemini gösterir.
Tanı ve tedavi
WHO'ya göre sağlık çalışanları sepsisi muayene bulguları ve belirtilerle tanır; enfeksiyonun kaynağını ve hangi mikrobun sorumlu olduğunu bulmak için testler yapılır. Bu testler, uygun tedavinin seçilmesine de yol gösterir. Sepsisin erken tanınması, tedaviye zamanında başlanabilmesi için önemlidir.
NHS'e göre sepsis hastanede tedavi edilir ve tedavi şunları içerir:
- Antibiyotikler: Tedaviye genellikle geniş etkili bir antibiyotikle başlanır; enfeksiyona yol açan mikrop belirlendikten sonra daha hedefe yönelik bir antibiyotiğe geçilebilir. WHO, mikrop öldürücü ilaçlara erken başlanmasının önemini vurgular.
- Damar yoluyla sıvı: Sıvı kaybını gidermek ve kan basıncını desteklemek için verilir.
- Oksijen: Nefes almayı desteklemek için kullanılır.
- Yoğun bakım: NHS'e göre ağır durumlarda kişi yoğun bakım ya da yakın izlem birimlerinde tedavi edilir. WHO'ya göre düşük tansiyonu yükseltmek için damar büzücü ilaçlar gerekebilir.
İyileşme ve sepsis sonrası sendrom
NHS'e göre sepsisten iyileşmek haftalar ya da aylar sürebilir. NHS'in iyileşme dönemine yönelik önerileri şöyle özetlenebilir:
- Kendinize zaman tanıyın ve sabırlı olun.
- Yeterli uyumaya çalışın.
- Sağlıklı ve dengeli beslenin.
- Egzersize yavaş başlayın ve kademeli olarak artırın.
- Duygusal destek almaktan çekinmeyin.
Bazı kişilerde, NHS'in "sepsis sonrası sendrom" olarak adlandırdığı uzun süreli sorunlar görülebilir. Bunlar arasında aşırı yorgunluk, işitme kaybı, sinir hasarı, organlarda işlev sorunları, depresyon, kaygı, özgüven kaybı ile unutkanlık ve dikkat güçlüğü gibi bilişsel sorunlar yer alır. NHS'e göre bu belirtiler çoğunlukla 6 ila 18 ay sürer. WHO da sepsisin hayatta kalanlarda önemli uzun dönem sağlık sorunlarına yol açabildiğini belirtir.
Sepsisten korunma
Sepsisin önlenmesi, enfeksiyonların önlenmesi ve erken tedavi edilmesiyle başlar. WHO'nun önerileri şöyle özetlenebilir:
- El hijyeni: Ellerin düzenli ve doğru yıkanması. Bkz. El yıkama nasıl yapılır?
- Aşılar: Önerilen aşıların zamanında yaptırılması. Bkz. Erişkin aşılama ve Bebek aşı takvimi
- Güvenli gıda ve temiz su: Gıdaların güvenli hazırlanması ve temiz suya erişim.
- Emzirme: WHO, emzirmeyi bebeklerde enfeksiyonlardan korunmaya yardımcı önlemler arasında sayar.
- Sağlık kuruluşlarında enfeksiyon kontrolü: Hastane enfeksiyonlarını önlemeye yönelik kurallara uyulması.
- Antibiyotiklerin doğru kullanımı: WHO, ilaçlara direnç gelişmesinin sepsis tedavisini zorlaştırdığını vurgular. Antibiyotikleri yalnız hekim önerisiyle ve önerilen sürede kullanın. Bkz. Antibiyotik doğru kullanımı
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın (NHS):
- Çok hızlı nefes alma ya da nefes almada belirgin güçlük
- Bilinç bulanıklığı, peltek ya da anlamsız konuşma
- Deride, dudaklarda ya da dilde morarma, solukluk veya alacalı görünüm
- Bastırınca solmayan döküntü
- Bebek ya da çocukta havale, uyandırmakta güçlük veya gevşeklik
- Bir enfeksiyon sırasında genel durumun hızla kötüleşmesi ve "çok kötü hissetme"
Aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun:
- Bilinen bir enfeksiyonunuz varken ateşiniz çok yükseldiyse ya da olağan dışı düştüyse
- Yetişkinde yaklaşık 18 saat, beş yaş altındaki çocukta 12 saat ya da daha uzun süre idrar yapılmadıysa (NHS)
- NHS'e göre son 12 ay içinde sepsis geçirdiyseniz ve çok yüksek ateş gibi yeni bir enfeksiyon belirtiniz varsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Sepsis ile kan zehirlenmesi aynı şey mi?
Günlük dilde "kan zehirlenmesi" ifadesi çoğunlukla sepsis için kullanılır. Ancak sepsis, mikropların kana karışmasından çok, vücudun enfeksiyona verdiği aşırı tepki sonucu organların zarar görmesidir.
Sepsis bulaşıcı mı?
Sepsisin kendisi bir enfeksiyon tepkisidir. Ancak sepsise yol açan bazı enfeksiyonlar kişiden kişiye bulaşabilir. Bu nedenle el hijyeni ve aşılar önemlidir.
Sepsis hangi enfeksiyonlardan gelişir?
NHS'e göre en sık akciğer enfeksiyonları, idrar yolu enfeksiyonları, apandisit gibi karın içi enfeksiyonlar ve selülit ya da iltihaplı yara gibi deri enfeksiyonlarından gelişir.
Sepsisten sonra tam iyileşme olur mu?
NHS'e göre iyileşme haftalar ya da aylar sürebilir. Bazı kişilerde aşırı yorgunluk, unutkanlık, dikkat güçlüğü, depresyon ve kaygı gibi sepsis sonrası sorunlar görülebilir. Bu yakınmalar için hekiminizden destek isteyin.
Sepsis için hangi doktora gidilir?
Sepsis şüphesinde ilk başvuru yeri acil servistir. Tedavi; acil tıp, enfeksiyon hastalıkları, iç hastalıkları ve yoğun bakım uzmanlarının yer aldığı ekiplerce yürütülür. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Apandisit
- Ateş
- Böbrek iltihabı (piyelonefrit)
- Diyabetik ayak
- İdrar yolu enfeksiyonu
- Menenjit
- Sepsis
- Zatürre (pnömoni)
- Erişkin aşılama danışmanlığı
- İdrar kültürü
- Tam kan sayımı (hemogram)
- Kan gazı analizi
- Acil Tıp
- Yoğun Bakım
- Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları
- Neonatoloji
- Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji
- İç Hastalıkları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
