Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtileri

TSSB nedir?

NHS, TSSB'yi çok stresli, korkutucu ya da sarsıcı olayların neden olduğu bir ruh sağlığı sorunu olarak tanımlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de TSSB'nin son derece tehdit edici ya da dehşet verici bir olaya veya olaylar dizisine maruz kalındıktan sonra gelişebildiğini; istenmeyen anılar, kaçınma ve sürekli tehdit algısıyla seyrettiğini belirtir.

Sarsıcı bir olaydan sonraki ilk günlerde ve haftalarda korku, üzüntü, uyku sorunları ve olayı sık sık düşünmek oldukça yaygın ve beklenen tepkilerdir. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), travma yaşayan kişilerin çoğunun zaman içinde kendiliğinden toparlandığını vurgular. TSSB'den ise belirtiler uzun süre devam ettiğinde ve ilişkiler ya da iş gibi yaşam alanlarını etkilemeye başladığında söz edilir.

Hangi olaylar TSSB'ye yol açabilir?

NHS'nin sıraladığı olaylar arasında şunlar bulunur:

• Ciddi kazalar (trafik kazası gibi)
• Fiziksel ya da cinsel saldırı
• Çocuklukta ya da aile içinde yaşanan istismar ve şiddet
• Ciddi sağlık sorunları ya da zor bir doğum deneyimi
• Savaş ve çatışma ortamları
• Deprem, sel, yangın gibi afetler

Travma yalnızca doğrudan yaşanarak değil, bir olaya tanık olunarak ya da yakın birinin yaşadığı ağır bir olayı öğrenerek de etkileyebilir. NHS, polis, sağlık ekipleri ve acil durum çalışanları gibi meslek gruplarının görevleri gereği tekrar tekrar sarsıcı olaylarla karşılaşabildiğini ve risk taşıdığını da belirtir.

TSSB belirtileri

TSSB belirtileri genellikle üç ana grupta toplanır. NHS'nin açıklamalarına göre:

1. Olayı yeniden yaşama

• Olayın zihinde canlı biçimde tekrar yaşanması (flashback); kişi o an yeniden oradaymış gibi hissedebilir
• İstenmeden gelen rahatsız edici görüntüler ve düşünceler
• Tekrarlayan kâbuslar
• Olayı hatırlatan bir şeyle karşılaşınca terleme, titreme, çarpıntı, bulantı gibi bedensel tepkiler

2. Kaçınma ve duygusal uyuşma

• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan uzak durma
• Olay hakkında düşünmemek için kendini sürekli meşgul etme
• Duygularını hissedememe, kendini çevresinden ve sevdiklerinden kopuk hissetme
• Olayın bazı bölümlerini hatırlayamama

3. Aşırı uyarılmışlık (sürekli tetikte olma)

• Sürekli tehlike kollama, aşırı tedirginlik
• Kolay irkilme
• Sinirlilik, öfke patlamaları
• Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte zorlanma
• Dikkati toplamakta güçlük
• Baş ağrısı, mide ağrısı gibi bedensel yakınmalar

Bunlara ek olarak suçluluk ve utanç duyguları, "artık hiçbir yer güvenli değil" gibi düşünceler, çökkünlük ve kaygı da sık görülür. Bazı kişiler zorlayıcı duygularla başa çıkmak için alkol ya da madde kullanmaya yönelebilir; bu da durumu ağırlaştırabilir.

Belirtiler ne zaman başlar?

Belirtiler çoğu zaman olaydan sonraki ilk haftalarda başlar. Bazı kişilerde ise aylar, hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir. Belirtiler dalgalı seyredebilir; stresli dönemlerde ya da olayın yıl dönümü gibi hatırlatıcı anlarda artabilir.

Olaydan sonraki ilk haftalarda görülen yoğun tepkiler her zaman TSSB anlamına gelmez. Ancak belirtiler azalmıyor, tersine yerleşiyor ya da yaşamı kısıtlıyorsa bir uzmanla görüşmek gerekir.

Karmaşık (kompleks) TSSB

NHS, uzun süreli ya da tekrarlayan travmaların, örneğin çocukluk çağı istismarı, süregen aile içi şiddet veya tekrarlayan şiddet ortamlarının karmaşık TSSB'ye yol açabileceğini belirtir. Bu tabloda TSSB belirtilerine ek olarak duyguları düzenlemekte güçlük, kendine dair olumsuz inançlar ve ilişkilerde zorlanma öne çıkabilir. Karmaşık TSSB'de tedavi genellikle daha uzun soluklu planlanır.

Risk ve koruyucu etkenler

Aynı olayı yaşayan iki kişiden birinde TSSB gelişirken diğerinde gelişmeyebilir. NIMH, özellikle çocuklukta yaşanan zorluklar ve önceki travmatik deneyimlerin ileride TSSB gelişme olasılığını artırabildiğini belirtir. Olayın şiddeti ve süresi, olay sırasında yaşanan çaresizlik hissi, olay sonrasında yeterli destek bulunmaması ve ek stres kaynakları da risk etkenleri arasında sayılır.

Koruyucu etkenler ise olay sonrasında güvenilir kişilerden destek görmek, yaşananları anlamlandırabilmek, günlük rutini sürdürebilmek ve gerektiğinde erken yardım almaktır.

Deprem ve afetlerden sonra

Türkiye'de pek çok kişi deprem, sel ya da yangın gibi afetleri doğrudan ya da yakınları aracılığıyla deneyimlemiştir. Afetlerden sonra uyku sorunları, artçı sarsıntılara karşı aşırı tetikte olma, kapalı alanlarda bulunmaktan kaçınma ve sık sık olayı düşünme gibi tepkiler toplumun geniş bir kesiminde görülebilir. Bu tepkilerin önemli bir kısmı zamanla hafifler.

Afet sonrası dönemde barınma, güvenlik ve temel ihtiyaçların karşılanması ruhsal toparlanmanın da ilk adımıdır. Günlük rutinin yeniden kurulması, sosyal destek ve çocuklar için oyun ve okul düzenine dönüş iyileşmeyi destekler. Aylar geçmesine rağmen belirtileri azalmayan, işlevselliği belirgin biçimde bozulan ya da yakın kaybı yaşamış kişilerin bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmesi yararlı olur.

TSSB ile birlikte görülebilen sorunlar

TSSB çoğu zaman tek başına görülmez. Depresyon, diğer kaygı bozuklukları, uyku sorunları ve alkol ya da madde kullanımı sık eşlik eden durumlardır. Sürekli tetikte olma hâli bedeni de yorar; baş ağrısı, kas gerginliği ve mide yakınmaları artabilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında yalnızca travmatik olay değil, uyku düzeni, ruh hali ve alışkanlıklar da ele alınır. Eşlik eden sorunların tedavi edilmesi, TSSB belirtilerinin de hafiflemesine katkı sağlar.

Tedavi seçenekleri

TSSB tedavi edilebilir bir durumdur ve olayın üzerinden uzun zaman geçmiş olsa bile tedavi yarar sağlayabilir. NHS'nin belirttiği başlıca tedaviler şunlardır:

• Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi: Travmatik anının ve ona eşlik eden düşüncelerin güvenli bir ortamda adım adım ele alınmasını, kaçınma davranışlarının azaltılmasını ve "artık güvende değilim" gibi düşüncelerin yeniden değerlendirilmesini içerir.
• Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR): Travmatik anının, belirli göz hareketleri ya da başka iki yönlü uyaranlar eşliğinde yeniden işlendiği yapılandırılmış bir terapi yöntemidir.
• İlaç tedavisi: Hekim gerekli gördüğünde bazı antidepresanları önerebilir. İlaç kararı ve izlemi hekim tarafından yapılır.

DSÖ de TSSB'de psikolojik tedavilerin etkili olduğunu vurgular. Tedavi süreci, kişinin hazır olduğu hızda ve güven ilişkisi içinde ilerler.

Kendine ve yakınlarına destek

Tedaviye ek olarak şu adımlar toparlanmayı destekleyebilir:

• Uyku, yemek ve hareket düzenini mümkün olduğunca korumak
• Güvendiğiniz kişilerle bağlantıda kalmak; anlatmaya hazır olduğunuzda paylaşmak
• Alkol ve maddeden uzak durmak
• Yavaş nefes alma gibi sakinleştirici becerileri düzenli uygulamak
• Olayla ilgili haberleri ve görüntüleri sürekli izlemekten kaçınmak

Yakınlar, kişiyi anlatmaya zorlamadan dinlemeye hazır olduklarını belli edebilir, yargılayıcı ifadelerden kaçınabilir ve profesyonel yardım almasına destek olabilir. "Artık unut" gibi cümleler, iyi niyetli olsa da kişinin kendini anlaşılmamış hissetmesine yol açabilir.