Eklem kireçlenmesi (artroz) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Eklem kireçlenmesi nedir?

Eklemlerde kemik uçları, kaygan ve esnek bir doku olan kıkırdakla kaplıdır. Kıkırdak, kemiklerin birbirine sürtünmeden rahatça hareket etmesini sağlar. NHS'e göre osteoartritte bu koruyucu kıkırdak zamanla incelir ve bozulur; bu durum ağrıya ve hareket kısıtlılığına yol açar.

NIAMS, osteoartriti eklemdeki dokuların zamanla yıprandığı bir eklem hastalığı olarak tanımlar ve hastalığın yalnızca kıkırdağı değil; kemiği, bağları, tendonları ve eklemi saran zarı da etkileyebildiğini vurgular. Kıkırdak inceldikçe kemik uçlarında kemik çıkıntıları (osteofit) oluşabilir ve eklem şişebilir.

"Kireçlenme" adı halk arasında yaygın olsa da eklemde kireç birikmesi söz konusu değildir; röntgende görülen kemik değişiklikleri bu adlandırmaya yol açmıştır. Belirli eklemlerdeki kireçlenme hakkında ayrıntılı bilgi için Diz kireçlenmesi ve Kalça kireçlenmesi yazılarına bakabilirsiniz.

En sık hangi eklemler etkilenir?

NHS'e göre kireçlenme en sık şu eklemlerde görülür:

• Diz: Merdiven inip çıkarken, çömelip kalkarken ağrı ve tutukluk
• Kalça: Kasıkta, kalçada ya da uylukta ağrı; çorap giyme, arabaya binme gibi hareketlerde zorlanma
• Elin küçük eklemleri: Parmak eklemlerinde şişlik, kemik çıkıntıları ve kavrama güçlüğü; başparmak kökü sık etkilenir

NIAMS boyun ve bel bölgesini de sık etkilenen bölgeler arasında sayar. Omurgadaki kireçlenme boyun ve bel ağrısına katkıda bulunabilir. Bkz. Boyun ağrısı nedenleri

Belirtileri nelerdir?

NHS ve NIAMS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Eklemde ağrı; özellikle eklem kullanıldıkça artan ve dinlenince azalan ağrı
• Tutukluk; NIAMS'e göre genellikle 30 dakikadan kısa sürer, örneğin sabah kalkınca ya da uzun süre oturduktan sonra
• Eklemi hareket ettirmekte güçlük ve hareket açıklığında azalma
• Eklemde şişlik ve hassasiyet
• NHS'e göre hareket sırasında eklemde gıcırdama ya da çıtırdama hissi
• NIAMS'e göre eklemde boşalma ya da güvensizlik hissi

NHS'e göre belirtilerin şiddeti kişiden kişiye çok değişir: Bazı kişilerde hafif ve ara ara görülürken, bazılarında sürekli ve günlük işleri belirgin biçimde zorlaştıracak düzeydedir. NIAMS, belirtilerin yürüme ve merdiven çıkma gibi günlük etkinlikleri etkileyebileceğini belirtir.

Nedenleri ve risk etkenleri

NIAMS'e göre kireçlenmeyi başlatan nedenin tam olarak ne olduğu bilinmemektedir; ancak bazı etkenler riski artırır. NHS ve NIAMS'in sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: Risk yaşla birlikte artar.
• Cinsiyet: NHS'e göre kadınlarda daha sık görülür; NIAMS özellikle 50 yaş üstü kadınlarda daha yaygın olduğunu belirtir.
• Fazla kilo: Diz ve kalça gibi yük taşıyan eklemlere binen zorlanmayı artırır.
• Geçirilmiş eklem yaralanması ya da ameliyatı
• Eklemin aşırı ya da tekrarlayan kullanımı: NIAMS tekrarlayan hareketleri de etkenler arasında sayar.
• Eklem yapısındaki bozukluklar
• Aile öyküsü: NHS'e göre kireçlenme ailelerde görülebilir.
• Diğer eklem hastalıkları: NHS'e göre romatoid artrit ve gut gibi hastalıklar riski artırabilir. Bkz. Romatoid artrit nedir? ve Gut hastalığı nedir?

NIAMS'e göre gençlerde de eklem yaralanması, eklem yapısındaki bozukluklar ya da genetik etkenler nedeniyle kireçlenme gelişebilir.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre hekim belirtilerinizi dinler ve eklemlerinizi muayene eder. NHS, 45 yaş ve üzerindeki, kullandıkça artan eklem ağrısı olan ve sabah tutukluğu 30 dakikadan kısa süren kişilerde kireçlenmenin düşünüleceğini belirtir. Bu durumda çoğu zaman ek teste gerek kalmadan tanı konabilir.

NHS'e göre röntgen ya da kan testleri, belirtilere yol açabilecek başka durumları dışlamak için istenebilir. Örneğin romatoid artrit gibi iltihaplı eklem hastalıkları kan testleriyle araştırılabilir. NIAMS, gerektiğinde MR gibi görüntüleme yöntemlerinin de kullanılabileceğini belirtir. Eklem ağrısının diğer nedenleri için Eklem ağrısı nedenleri yazısına bakabilirsiniz.

Tedavisi nasıl yapılır?

Kireçlenmenin eklemdeki değişiklikleri tamamen geri döndüren bir tedavisi yoktur; ancak belirtiler çoğu zaman etkili biçimde yönetilebilir. NHS ve NIAMS'in sıraladığı tedavi yaklaşımları şunlardır:

Egzersiz

Egzersiz kireçlenme tedavisinin temel taşlarındandır. Kas güçlendirme egzersizleri eklemi destekler; genel aerobik etkinlikler, örneğin yürüyüş, yüzme ya da bisiklet, hareketliliği ve genel sağlığı korur. NHS, fizyoterapistin kişiye uygun, yapılandırılmış bir egzersiz programı hazırlayabileceğini belirtir. Bkz. Fizik tedavi nedir? ve Yüzmenin faydaları

Kilo yönetimi

Fazla kilo varsa kilo vermek, özellikle diz ve kalçaya binen yükü azaltarak ağrının hafiflemesine yardımcı olabilir. Kilo verirken eklemleri zorlamayan egzersizleri dengeli beslenmeyle birleştirmek daha sürdürülebilir bir yaklaşımdır; gerekirse bir diyetisyenden ya da hekiminizden destek alabilirsiniz. Bkz. Sağlıklı kilo verme

Ağrı kesiciler

NHS'e göre ağrı için çeşitli ağrı kesiciler kullanılabilir; bunlar arasında cilde sürülen ilaçlar ve ağızdan alınan ilaçlar bulunur. Hangi ilacın size uygun olduğunu, özellikle mide, böbrek ya da kalp hastalığınız varsa hekiminizle konuşun.

Destekler ve yardımcı araçlar

NHS ve NIAMS'e göre uygun ayakkabılar, eklem destekleri (ortez, dizlik), baston ve yürüteç gibi yardımcı araçlar ile günlük işleri kolaylaştıran gereçler eklem üzerindeki yükü azaltabilir. NIAMS, ergoterapinin (iş-uğraşı terapisi) günlük işleri daha kolay yapma yollarını öğretebileceğini belirtir.

Enjeksiyonlar

NHS'e göre şiddetli ağrıda ekleme steroid enjeksiyonu yapılabilir. Bu tedavinin etkisi geçicidir ve kararı hekim verir.

Cerrahi

NHS'e göre diğer tedavilere rağmen ağrının ve hareket kısıtlılığının belirgin olduğu ağır durumlarda eklemi onarmaya yönelik ameliyatlar ya da eklem protezi ameliyatı yapılabilir. Diz protezi hakkında bilgi için Diz protezi ameliyatı yazısına bakabilirsiniz.

Kireçlenmeyle yaşamak

Kireçlenme süregen bir durumdur; ancak pek çok kişi uygun önlemlerle etkin bir yaşam sürdürebilir. Günlük yaşamda şunlar yardımcı olabilir:

• Hareketsiz kalmamak; ağrı nedeniyle hareketten kaçınmak kasları zayıflatıp eklemi daha da zorlayabilir.
• Etkinlikleri gün içine yaymak ve yorucu işler arasında dinlenmek
• Ağrının arttığı günlerde etkinliği azaltıp tamamen bırakmamak
• Merdiven, çömelme ve ağır yük taşıma gibi eklemi zorlayan hareketleri düzenlemek
• Uyku düzenine ve ruh sağlığına dikkat etmek; süregen ağrı uyku ve ruh hâlini etkileyebilir. Bkz. Kronik ağrı nedir?

NHS, benzer durumu yaşayan kişilerle iletişim kurmanın ve gerektiğinde günlük yaşamda destek istemenin yararlı olabileceğini belirtir.