Diz kireçlenmesi (osteoartrit) belirtileri ve tedavisi

Diz kireçlenmesi nedir?

Diz eklemi; uyluk kemiği, kaval kemiği ve diz kapağının birleştiği, vücut ağırlığının büyük bölümünü taşıyan bir eklemdir. Kemiklerin eklem içindeki uçları, kaygan ve esnek bir doku olan kıkırdakla kaplıdır. Kıkırdak, kemiklerin birbirine sürtünmeden rahatça kaymasını sağlar ve darbeleri emer.

NIAMS'a (ABD Ulusal Artrit, Kas-İskelet ve Deri Hastalıkları Enstitüsü) göre osteoartrit, eklemdeki dokuların zamanla bozulduğu dejeneratif bir eklem hastalığıdır ve en sık görülen artrit türüdür. NHS, osteoartritte kemik uçlarını koruyan kıkırdağın bozulduğunu ve bunun ağrı ve şişliğe yol açtığını belirtir. Hastalık ilerledikçe kemik uçlarında kemik çıkıntıları (osteofitler) oluşabilir, eklem boşluğu daralır ve eklemi çevreleyen dokular da etkilenir.

"Kireçlenme" halk arasında yaygın bir ifadedir; ancak eklemde gerçek anlamda kireç birikmesi söz konusu değildir. Asıl sorun kıkırdağın ve eklem yapılarının aşınmasıdır.

NHS'ye göre osteoartrit en sık dizleri, kalçaları ve elin küçük eklemlerini etkiler. Diz, vücut ağırlığının büyük kısmını taşıdığı için kireçlenmenin en sık görüldüğü eklemlerden biridir.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve NIAMS'ın tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Ağrı: Eklemi kullanırken (yürürken, merdiven inip çıkarken, çömelirken) artan, dinlenmeyle azalan ağrı. NIAMS'a göre ileri dönemde ağrı geceleri de hissedilebilir.
• Tutukluk: Özellikle sabah kalkınca ya da uzun süre oturduktan sonra dizde katılık. NIAMS'a göre bu tutukluk genellikle 30 dakikadan kısa sürer.
• Şişlik: Özellikle etkinlikten sonra dizde şişlik
• Hassasiyet: Diz çevresine dokunmakla artan ağrı
• Hareket kısıtlılığı: Dizi tam bükememe ya da tam düzleştirememe
• Çıtırtı sesi: Hareket sırasında dizde gıcırtı ya da çıtırtı hissi veya sesi
• Dizde boşalma hissi: NIAMS'a göre dizin aniden "boşalıyormuş" ya da kayıyormuş gibi hissedilmesi

NHS'ye göre belirtilerin şiddeti kişiden kişiye çok farklıdır. Bazı kişilerde ara ara gelen hafif yakınmalar olurken, bazılarında günlük işleri zorlaştıran sürekli sorunlar görülür. Belirtiler genellikle yavaş gelişir ve önce bir dizde başlayabilir.

Risk faktörleri

NHS ve NIAMS'ın aktardığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: Risk yaşla birlikte artar. NHS'ye göre osteoartrit çoğunlukla 45 yaş üzerinde görülür; ancak her yaşta gelişebilir.
• Cinsiyet: Kadınlarda erkeklere göre daha sıktır; NIAMS'a göre bu fark özellikle 50 yaşından sonra belirginleşir.
• Fazla kilo: NHS, fazla kilonun özellikle ağırlık taşıyan eklemler üzerinde ek yük oluşturduğunu ve diz kireçlenmesi için önemli bir risk etkeni olduğunu belirtir.
• Eklem yaralanmaları ve ameliyatları: Menisküs ya da bağ yaralanmaları, diz çevresindeki kırıklar
• Diğer eklem hastalıkları: NHS'ye göre romatoid artrit ya da gut gibi hastalıklar daha sonra osteoartrite yol açabilir.
• Aile öyküsü ve genetik yatkınlık
• Aşırı kullanım: NIAMS'a göre eklemi tekrar tekrar zorlayan hareketler
• Eklem yapısındaki farklılıklar: Bacakların O ya da X biçiminde olması gibi

Tanı nasıl konur?

NHS'ye göre aile hekimi belirtileri sorar ve eklemi muayene eder. Şu durumlarda osteoartrit olasılığı yüksektir:

• 45 yaş ya da üzerinde olmak
• Eklemi kullandıkça artan ağrı
• Sabahları tutukluk olmaması ya da tutukluğun 30 dakikadan kısa sürmesi

NHS, röntgen ya da kan testlerinin başka nedenleri dışlamak için istenebileceğini belirtir. Röntgende eklem aralığının daralması ve kemik çıkıntıları görülebilir. Ancak röntgendeki değişikliklerin derecesi ile ağrının şiddeti her zaman örtüşmez. Uzun süren sabah tutukluğu, belirgin kızarıklık ve sıcaklık ya da birden çok eklemde şişlik varsa romatoid artrit gibi iltihabi hastalıklar açısından değerlendirme yapılır. Kilitlenme gibi mekanik yakınmalarda MR istenebilir.

Tedavi seçenekleri

Diz kireçlenmesinin tedavisinde amaç ağrıyı azaltmak, eklem hareketini korumak ve günlük yaşamı kolaylaştırmaktır. NHS'nin aktardığı yaklaşımlar şunlardır:

Egzersiz

Düzenli egzersiz, diz kireçlenmesi tedavisinin temelidir. Uyluk kaslarını güçlendiren egzersizler dizi destekler ve üzerindeki yükü azaltır. Yürüyüş, yüzme, su içi egzersizler ve sabit bisiklet gibi eklemi fazla zorlamayan etkinlikler önerilir. NHS, fizyoterapist eşliğinde planlanan yapılandırılmış egzersiz programlarının yararına dikkat çeker. Egzersize başlarken hafif bir ağrı artışı olabilir; ancak şiddetli ve uzun süren ağrı olursa program gözden geçirilmelidir. Egzersizin yararı düzenli yapıldığında ortaya çıkar; bu nedenle kısa sürelerle başlayıp süreyi ve yoğunluğu haftalar içinde yavaş yavaş artırmak, alışkanlığı sürdürmeyi kolaylaştırır.

Kilo kontrolü

Fazla kilolu kişilerde kilo vermek diz eklemine binen yükü azaltır ve ağrıyı hafifletmeye yardımcı olabilir. NHS, kilo vermeyi tedavinin önemli bir parçası olarak sayar.

Destekleyici araçlar ve ayakkabı

NHS, uygun ayakkabı kullanımını ve eklem üzerindeki yükü azaltan araçları önerir. Darbeyi emen tabanlı ayakkabılar, baston (ağrılı dizin karşı tarafındaki elde kullanılır), dizlikler ve evde basit düzenlemeler günlük yaşamı kolaylaştırabilir.

İlaçlar

NHS'ye göre ağrıyı hafifletmek için ağrı kesiciler kullanılabilir. Krem ya da jel şeklinde deriye sürülen iltihap giderici ilaçlar diz gibi yüzeye yakın eklemlerde bir seçenek olabilir. Ağızdan alınan ilaçların uzun süreli kullanımı mide, böbrek ve kalp açısından yan etkilere yol açabileceğinden hangi ilacın ne kadar süre kullanılacağına hekim karar vermelidir.

Eklem içi enjeksiyonlar

Ağrının belirgin olduğu dönemlerde hekim, dize kortizon enjeksiyonu gibi seçenekleri değerlendirebilir. Bu tür enjeksiyonlar bazı kişilerde ağrıyı geçici olarak hafifletebilir; sıklığı ve uygunluğu hekim tarafından belirlenir.

Ameliyat

NHS'ye göre diğer tedavilere rağmen belirtiler ağırsa ve yaşam kalitesini belirgin biçimde etkiliyorsa eklemi onarmaya, güçlendirmeye ya da değiştirmeye yönelik ameliyatlar değerlendirilebilir. İleri diz kireçlenmesinde en sık uygulanan ameliyat, hasarlı eklem yüzeylerinin yapay parçalarla değiştirildiği diz protezi ameliyatıdır. Bazı genç ve aktif kişilerde kemiğin hizasını düzelten ameliyatlar da seçenek olabilir. Ameliyat kararı, olası yararlar ve riskler hekimle ayrıntılı konuşularak verilmelidir.

Diz kireçlenmesiyle yaşamak

NHS'ye göre belirtilerin şiddeti kişiden kişiye büyük farklılık gösterir ve pek çok kişi uygun tedavi ve yaşam düzenlemeleriyle günlük etkinliklerini sürdürebilir. Hareketliliğin azaldığı durumlarda destek almak ve endişelerinizi hekiminizle konuşmak da önemlidir. Günlük yaşamda şu adımlar yardımcı olabilir:

• Hareketli kalmak: Ağrı nedeniyle hareketten kaçınmak kasları zayıflatır ve ağrıyı artırabilir.
• Etkinlikleri planlamak: Yoğun işleri gün içine yaymak, dinlenme araları vermek
• Diz dostu alışkanlıklar: Uzun süre çömelmekten ve diz çökmekten kaçınmak, merdivenlerde tırabzan kullanmak
• Sıcak ve soğuk uygulama: Tutuklukta ılık uygulama, şişlik ve ağrıda havluya sarılı soğuk uygulama rahatlatabilir.
• Uyku ve ruh hâli: Uzun süren ağrı uykuyu ve ruh hâlini etkileyebilir; bunu hekiminizle paylaşmaktan çekinmeyin.