Kısaca
Gut, kanda ürik asit düzeyinin yükselmesi ve ürik asidin eklemlerde iğne biçimli kristaller oluşturmasıyla ortaya çıkan iltihaplı bir eklem hastalığıdır. En tipik belirtisi, çoğu zaman gece başlayan, ayak başparmağında ani, çok şiddetli ağrı, şişlik, kızarıklık ve ısı artışıdır. Ataklar genellikle bir ila iki hafta içinde geçer; ancak tedavi edilmezse sıklaşabilir ve eklemlerde hasara yol açabilir. Atak sırasında iltihabı azaltan ilaçlar, sık atak geçirenlerde ise ürik asidi düşüren uzun süreli tedaviler kullanılır. Kilo kontrolü, alkolün sınırlanması ve yeterli sıvı alımı da önemlidir.
Gut hastalığı nedir?
Ürik asit, vücutta "pürin" adı verilen maddelerin parçalanmasıyla oluşan bir atık üründür. Pürinler hem vücudun kendi hücrelerinde bulunur hem de bazı besinlerle alınır. Ürik asit normalde kanda çözünmüş hâlde dolaşır ve büyük kısmı böbrekler yoluyla idrarla atılır.
MedlinePlus'ın açıkladığı gibi, vücut fazla ürik asit ürettiğinde veya böbrekler yeterince ürik asit atamadığında ürik asit kanda birikir. Belirli bir düzeyin üzerine çıktığında, özellikle vücudun daha serin bölgelerindeki eklemlerde iğne biçimli kristaller oluşur. Bağışıklık sistemi bu kristallere karşı güçlü bir iltihap tepkisi başlatır ve ani, şiddetli bir gut atağı ortaya çıkar.
Kanda ürik asit düzeyi yüksek olan herkeste gut gelişmez. Bazı kişilerde ürik asit yüksekliği yıllarca hiçbir belirti vermeden sürebilir.
Gut belirtileri nelerdir?
Gut atağı
- Ani ve şiddetli eklem ağrısı: Çoğunlukla ayak başparmağının dibindeki eklemde görülür; ancak ayağın diğer eklemleri, ayak bileği, diz, el bileği, el parmakları ve dirsek de etkilenebilir.
- Şişlik, kızarıklık ve ısı artışı: Etkilenen eklemin üzerindeki deri kırmızı-mor renkte, gergin ve sıcak olabilir.
- Dokunmaya aşırı hassasiyet: Bazı kişiler çarşafın değmesine bile dayanamayacak kadar ağrı hissettiğini anlatır.
- Gece başlama: MedlinePlus, atakların sıklıkla gece aniden başladığını ve ağrının kişiyi uykudan uyandırabileceğini belirtir.
- Bazen hafif ateş ve halsizlik eşlik edebilir.
NHS'e göre tedavi edilmeyen bir gut atağı genellikle bir ila iki hafta sürer. Ataklar arasında kişi tamamen iyi olabilir; ancak ilerleyen yıllarda ataklar daha sık, daha uzun ve daha fazla eklemi etkileyen şekilde tekrarlayabilir.
Uzun süreli (kronik) gut
Ürik asit uzun süre yüksek kaldığında, kristaller eklemlerin çevresinde ve deri altında birikerek "tofüs" adı verilen sert yumrular oluşturabilir. Tofüsler en sık kulak kepçesinde, parmaklarda, dirseklerde ve ayaklarda görülür. Kronik gut, eklemlerde süregen ağrıya ve hasara yol açabilir.
Gut neden olur? Risk faktörleri
NHS ve MedlinePlus'ın belirttiği başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Erkek olmak ve ilerleyen yaş: Gut erkeklerde daha sık görülür; kadınlarda ise menopozdan sonra risk artar.
- Fazla kilo ve obezite
- Alkol tüketimi: Özellikle bira ve damıtılmış içkiler
- Beslenme: Kırmızı et, sakatat ve bazı deniz ürünleri gibi pürinden zengin besinler; fruktozdan zengin şekerli içecekler
- Bazı hastalıklar: Yüksek tansiyon, kalp yetmezliği, kronik böbrek hastalığı, diyabet, kolesterol yüksekliği
- Bazı ilaçlar: İdrar söktürücüler, bazı tansiyon ilaçları ve düşük doz aspirin gibi ilaçlar ürik asit düzeyini etkileyebilir.
- Aile öyküsü
- Geçirilmiş ameliyat veya eklem yaralanması
Atakları tetikleyebilen durumlar
- Fazla alkol tüketimi
- Çok ağır ve yağlı yemekler
- Sıvı kaybı (yeterince su içmeme, aşırı terleme)
- Ateşli hastalıklar
- Eklem yaralanmaları
- Ani ve hızlı kilo kaybı, aç kalma
- Bazı ilaçlara başlanması veya ilaç değişiklikleri
Gut nasıl teşhis edilir?
Hekim şikâyetlerinizi, beslenme ve alkol alışkanlıklarınızı, kullandığınız ilaçları ve diğer hastalıklarınızı sorar; etkilenen eklemi muayene eder. Tanıda şu yöntemler kullanılabilir:
- Kanda ürik asit ölçümü: Önemli bir göstergedir; ancak atak sırasında ürik asit düzeyi normal çıkabilir. Bu nedenle atak geçtikten sonra yeniden ölçülmesi gerekebilir.
- Eklem sıvısı incelemesi: Etkilenen eklemden iğneyle sıvı alınarak mikroskopta ürik asit kristallerinin görülmesi, tanıyı netleştirmede önemli bir yöntemdir. Bu inceleme eklem enfeksiyonu gibi acil durumları dışlamak için de önemlidir.
- Görüntüleme: Ultrason, eklemde kristal birikimini gösterebilir; röntgen kronik gutta eklem hasarını değerlendirmek için kullanılır. Bazı merkezlerde kristalleri gösterebilen özel tomografi yöntemleri de kullanılır.
- Böbrek fonksiyon testleri ve idrar incelemesi
Bu konuda
Gut hastalığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Gut nasıl tedavi edilir?
Atak tedavisi
Atak sırasında amaç iltihabı ve ağrıyı olabildiğince hızlı azaltmaktır. Hekim şu seçeneklerden birini önerebilir:
- İltihap giderici ağrı kesiciler
- Kolşisin
- Kortizon (ağızdan, damardan veya doğrudan ekleme enjeksiyon şeklinde)
Bu ilaçlar atağın başında başlandığında daha etkilidir. Hangi ilacın uygun olduğu; böbrek fonksiyonlarınıza, mide sorunlarınıza ve kullandığınız diğer ilaçlara göre belirlenir.
Atak sırasında evde yapılabilecekler
- Eklemi dinlendirin ve yukarı kaldırın.
- Havluya sarılmış buzu kısa süreli (yaklaşık 20 dakikaya kadar) uygulayın.
- Bol su için.
- Eklem üzerine baskı yapmaktan kaçının; örneğin battaniyenin değmemesi için yatak ucunu yükseltebilirsiniz.
Uzun süreli tedavi
Sık atak geçiren, tofüsü, böbrek taşı veya eklem hasarı olan kişilerde hekim, kandaki ürik asit düzeyini düşüren ilaçlar önerebilir. Bu ilaçlar ataklar sırasında değil, atakları önlemek için uzun süre ve düzenli olarak kullanılır. Tedavinin başında geçici olarak atak riski artabileceği için hekim bu dönemde koruyucu ilaçlar da ekleyebilir. Hedef ürik asit düzeyine ulaşılıp ulaşılmadığı düzenli kan testleriyle izlenir. Bu ilaçları kendi başınıza bırakmamanız önemlidir.
Gutla yaşamak: beslenme ve günlük alışkanlıklar
Beslenme gut tedavisinin tek başına yerini tutmaz; ancak atakların sıklığını azaltmaya ve genel sağlığı korumaya yardımcı olur. Kırmızı et ve sakatat gibi pürinden zengin besinleri sınırlamak, şekerli ve özellikle fruktozdan zengin içecekleri azaltmak, alkolü en aza indirmek önerilir. Gün boyunca yeterli su içmek, ürik asidin böbreklerden atılmasını destekler.
Fazla kilolarınız varsa kilo vermek ürik asit düzeyini düşürebilir; ancak aç kalarak ve çok hızlı kilo vermek atakları tetikleyebileceği için kilo kaybının yavaş ve dengeli olması gerekir. Düzenli fiziksel aktivite, sigarayı bırakmak ve tansiyon, kan şekeri ile kolesterolü kontrol altında tutmak da önemlidir. Gut, kalp-damar hastalıkları ve böbrek hastalıklarıyla sıklıkla birlikte görüldüğünden, gut tanısı alan kişilerin bu açılardan da düzenli değerlendirilmesi önerilir.
Doğru bilinen yanlışlar
Gut hakkında yaygın bir inanış, hastalığın yalnızca çok et yiyenlerde görüldüğüdür. Oysa genetik yatkınlık, böbreklerin ürik asidi atma kapasitesi, bazı ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar da önemli rol oynar; et tüketimi az olan kişilerde de gut gelişebilir. Bir başka yanlış kanı, ürik asit düşürücü ilacın yalnızca atak sırasında kullanılması gerektiğidir. Bu ilaçlar atakları önlemek amacıyla uzun süre ve düzenli kullanılır; atak geldiğinde kendiliğinden bırakmak ya da yalnızca ağrılı dönemlerde kullanmak tedavinin etkisini azaltabilir. Limon, sirke veya çeşitli bitkisel karışımların ürik asidi "temizlediği" iddiaları da bilimsel olarak desteklenmemektedir. Son olarak, ataklar geçtiği için hastalığın sona erdiği düşünülmemelidir; ürik asit yüksek kaldığı sürece kristaller sessizce birikmeye devam edebilir.
Gutun olası komplikasyonları
- Sık tekrarlayan ataklar
- Eklemlerde geri dönüşü zor hasar ve şekil bozukluğu
- Deri altında tofüsler
- Böbrek taşı
- Böbrek fonksiyonlarında bozulma
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize veya romatoloji uzmanına başvurun:
- İlk kez ani, şiddetli eklem ağrısı, şişlik ve kızarıklık yaşadıysanız
- Gut tanınız varsa ve ataklarınız sıklaşıyorsa
- Deri altında sert yumrular fark ettiyseniz
- Ürik asit düşürücü tedaviniz varsa ve ataklar devam ediyorsa ya da yan etkiler yaşıyorsanız
Eklem ağrısı giderek kötüleşiyorsa veya ağrıya yüksek ateş, titreme ya da bulantı eşlik ediyorsa beklemeden hekime başvurun; bu belirtiler eklem enfeksiyonunu düşündürebilir ve acil değerlendirme gerektirir.
Şu durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın: eklemde şişlikle birlikte yüksek ateş ve bilinç bulanıklığı, çok hızlı nefes alıp verme veya belirgin halsizlik gibi ağır enfeksiyon belirtileri.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Gut sadece ayak başparmağında mı olur?
Hayır. Ayak başparmağı en sık etkilenen eklem olsa da ayak bileği, diz, el bileği, el parmakları ve dirsek gibi başka eklemlerde de gut atakları görülebilir.
Ürik asidim yüksek, gut hastası mıyım?
Ürik asit yüksekliği gut riskini artırır; ancak ürik asidi yüksek olan herkeste gut gelişmez. Gut tanısı için tipik eklem atakları ve diğer bulgular birlikte değerlendirilir.
Gut tamamen geçer mi?
Gut uzun süreli bir hastalıktır; ancak uygun tedaviyle ürik asit düzeyi kontrol altına alındığında ataklar seyrekleşebilir ve hatta durabilir. Tedavinin düzenli sürdürülmesi önemlidir.
Gut hastaları et yiyebilir mi?
Kırmızı et ve sakatat gibi pürinden zengin besinlerin sınırlanması önerilir; ancak tamamen yasaklanması genellikle gerekmez. Kişiye uygun beslenme düzeni için hekiminize veya diyetisyeninize danışın.
Gut için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur. Tanının netleştirilmesi, sık ataklar veya karmaşık durumlar için romatoloji uzmanına yönlendirme yapılır. İç hastalıkları uzmanları da gutun ve eşlik eden hastalıkların takibinde yer alır.
Gut atağında sıcak mı soğuk mu uygulanmalı?
Gut atağında iltihaplı ekleme kısa süreli soğuk uygulama, şişlik ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir. Buzu doğrudan cilde değil, bir havluya sararak uygulayın. Sıcak uygulama ise iltihabı artırabileceği için genellikle önerilmez. Ağrı ve şişlik geçmiyorsa ya da ateş eşlik ediyorsa hekiminize başvurun.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
