Eklem ağrısı neden olur? Romatizmal ve mekanik nedenler

Eklem ağrısı nedir?

Cleveland Clinic eklem ağrısını, iki ya da daha fazla kemiğin uçlarının birleştiği eklemlerde hissedilen rahatsızlık olarak tanımlar. Ağrı sürekli olabileceği gibi gelip geçebilir; en sık ellerde, ayaklarda, kalçalarda, dizlerde ve omurgada hissedilir.

MedlinePlus, eklem ağrısının tek bir eklemi ya da birden çok eklemi etkileyebileceğini ve çok farklı durumlarla ilişkili olabileceğini belirtir. Eklemde iltihap olduğunda genellikle şu belirtiler görülür:

• Şişlik
• Sıcaklık artışı
• Dokunmakla artan hassasiyet
• Kızarıklık
• Hareketle artan ağrı

Cleveland Clinic'e göre artrit eklem ağrısının en sık nedenidir ve 100'den fazla artrit türü bulunmaktadır.

Mekanik mi, iltihabi mi?

Hekimler eklem ağrısını değerlendirirken ilk olarak ağrının "mekanik" mi yoksa "iltihabi" mi olduğuna bakar. Bu ayrım tek başına tanı koydurmaz; ancak hangi testlerin gerektiğine karar verirken yol gösterir.

Mekanik (aşınma ve zorlanmaya bağlı) ağrının özellikleri

• Eklemi kullandıkça artar, dinlenince azalır.
• Sabah tutukluğu kısa sürer (genellikle yarım saatten az).
• Gün sonunda ve yoğun etkinlikten sonra daha belirgindir.
• Kireçlenme, yaralanmalar ve aşırı kullanım sık nedenlerdir.

İltihabi ağrının özellikleri

• Dinlenmekle ya da uzun süre hareketsiz kalmakla artar; hareketle bir miktar azalabilir.
• Sabah tutukluğu uzun sürer.
• Eklemde belirgin şişlik, sıcaklık ve bazen kızarıklık olur.
• Halsizlik, hafif ateş ve kilo kaybı gibi genel belirtiler eşlik edebilir.
• Romatoid artrit, sedef hastalığına bağlı artrit ve diğer romatizmal hastalıklar sık nedenlerdir.

Tek eklem mi, birden çok eklem mi?

Ağrının kaç eklemi etkilediği ve nasıl başladığı da nedeni anlamada önemli bir ipucudur:

• Tek bir eklemde ani başlayan ağrı ve şişlik: Gut atağı, eklem enfeksiyonu ya da yaralanma akla gelir. Özellikle ateş eşlik ediyorsa eklem enfeksiyonu acil olarak dışlanmalıdır.
• Tek ya da birkaç büyük eklemde yavaş başlayan ağrı: Kireçlenme gibi mekanik nedenler daha olasıdır.
• Ellerde ve ayaklarda, iki tarafta benzer eklemlerde ağrı ve şişlik: Romatoid artrit gibi iltihabi hastalıkları düşündürür.
• Bir eklemden diğerine geçen ağrılar: Bazı enfeksiyonlar ve romatizmal hastalıklarda görülebilir.
• Eklem ağrısıyla birlikte deri döküntüsü, ağız yaraları, göz kızarıklığı ya da ishal: Lupus, sedef hastalığına bağlı artrit, reaktif artrit ve bazı bağırsak hastalıkları gibi sistemik durumlar açısından değerlendirme gerekir.

Ağrının yeri, sayısı, başlangıç biçimi ve eşlik eden belirtileri birkaç gün boyunca not etmek, muayene sırasında hekime önemli bilgiler sağlar.

Eklem ağrısının başlıca nedenleri

MedlinePlus ve Cleveland Clinic'in sıraladığı nedenler şunlardır:

Kireçlenme (osteoartrit)

Eklem kıkırdağının zamanla aşınmasıyla gelişir. Cleveland Clinic'e göre genellikle 45 yaşından sonra ortaya çıkar. En sık diz, kalça, el ve omurga eklemlerini etkiler.

Romatoid artrit ve diğer bağışıklık sistemi hastalıkları

Romatoid artrit, eklemlerde şişlik ve ağrıya yol açan süregen bir hastalıktır. Cleveland Clinic'e göre zamanla parmak ve el bileği eklemlerinde şekil bozukluklarına neden olabilir. Lupus gibi diğer otoimmün hastalıklar da eklem ağrısına yol açabilir. Bu hastalıklarda çoğunlukla birden fazla eklem, vücudun iki tarafında benzer biçimde etkilenir.

Kristal birikimi: gut ve psödogut

Cleveland Clinic gutu, vücutta oluşan asidik kristallerin eklemde toplanmasıyla ortaya çıkan ağrılı bir durum olarak tanımlar; en sık ayak başparmağını etkiler. Ataklar genellikle aniden başlar; eklem kızarır, şişer ve dokunulamayacak kadar ağrılı olur. MedlinePlus, farklı bir kristal türünün birikmesiyle oluşan psödogutu da nedenler arasında sayar.

Bursit ve tendinit

• Bursit: Eklem çevresindeki, sürtünmeyi azaltan sıvı dolu keselerin iltihabıdır. Cleveland Clinic'e göre aşırı kullanıma bağlı olarak sıklıkla kalça, diz, dirsek ya da omuzda görülür.
• Tendinit: Kasları kemiklere bağlayan tendonların iltihabıdır; genellikle dirsek, topuk ya da omuzda ortaya çıkar.

Yaralanmalar ve zorlanmalar

Burkulmalar, kırıklar, alışılmadık yoğunlukta fiziksel etkinlik ve aşırı zorlanma eklem ağrısına yol açabilir. MedlinePlus, diz kapağının arka yüzündeki kıkırdağın yumuşamasını (kondromalazi patella) da nedenler arasında sayar.

Enfeksiyonlar

• Viral enfeksiyonlar: Grip benzeri hastalıklar ve bazı virüsler geçici eklem ağrılarına yol açabilir.
• Eklem enfeksiyonu (septik artrit): Eklemin içine mikrop yerleşmesidir; eklem aniden sıcak, şiş ve çok ağrılı hâle gelir, sıklıkla ateş eşlik eder. Acil tedavi gerektirir.
• Kemik enfeksiyonu (osteomiyelit)

Risk faktörleri

Cleveland Clinic'in aktardığı risk etkenleri şunlardır:

• 45 yaş üzerinde olmak
• Fazla kilo ve obezite
• Daha önce geçirilmiş eklem yaralanmaları
• Kasların ve eklemlerin tekrar tekrar aşırı kullanılması
• Süregen hastalıklar
• Depresyon, kaygı ve stres

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim önce ayrıntılı sorular sorar: Hangi eklem ya da eklemler ağrıyor, ağrı ne zaman ve nasıl başladı, ne sıklıkla oluyor, zamanla kötüleşiyor mu, bir yaralanma oldu mu, ateş, döküntü ya da başka bir hastalık eşlik ediyor mu, ağrıyı ne hafifletiyor? Ardından eklemler muayene edilir.

Gerekli görülürse şu testler istenebilir:

• Kan testleri: Tam kan sayımı, iltihap belirteçleri (sedimantasyon ve C-reaktif protein), bağışıklık sistemi hastalıklarına yönelik testler
• Eklem sıvısı incelemesi: Şiş bir eklemden ince bir iğneyle sıvı alınarak kristal ve enfeksiyon araştırılır.
• Röntgen: Cleveland Clinic'e göre eklemdeki aşınmayı, sıvıyı ve kemik çıkıntılarını gösterebilir.
• Ultrason ve MR: Eklem içi ve çevresindeki yumuşak dokuları değerlendirmek için

Tedavi ve evde yapılabilecekler

Tedavi, ağrının nedenine göre planlanır. İltihabi romatizmal hastalıklarda, eklem hasarını önlemek için erken tanı ve hastalığa özgü tedavilerin zamanında başlanması önemlidir. Bu nedenle uzun süren şişlik ve sabah tutukluğu gibi belirtileri yalnızca ağrı kesicilerle bastırmaya çalışmak yerine nedenin araştırılması gerekir. Gut gibi kristal hastalıklarında ise atak tedavisinin yanında yeni atakları önlemeye yönelik bir plan yapılması önemlidir.

Evde yapılabilecekler

MedlinePlus, artrite bağlı olmayan eklem ağrılarında hem dinlenmenin hem de egzersizin önemli olduğunu belirtir. Cleveland Clinic ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Sıcak ya da soğuk uygulama
• Ilık banyo, hafif masaj
• Hafif esneme egzersizleri
• Yürüyüş ve yüzme gibi eklemleri zorlamayan egzersizler
• Gerekiyorsa kilo vermek

Hekimin değerlendirebileceği tedaviler

Cleveland Clinic'e göre ağrı kesiciler, deriye sürülen krem ve jeller, bazı durumlarda eklem içine kortizon enjeksiyonları, ateller, bastonlar ve tabanlıklar gibi destek araçları kullanılabilir. İleri eklem hasarında eklem protezi gibi cerrahi seçenekler gündeme gelebilir. Ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımı mide, böbrek ve kalp açısından yan etkilere yol açabileceğinden hekim önerisi olmadan uzun süre kullanılmamalıdır.