Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi: nasıl yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi nedir?

Birleşik Krallık Psikiyatristler Kraliyet Koleji (RCPsych), çocuk ve ergen psikiyatristini 18 yaşından küçük çocuk ve gençlerde ruh sağlığı sorunlarının değerlendirilmesi, yönetimi ve tedavisi konusunda uzmanlaşmış bir hekim olarak tanımlar. RCPsych'e göre bu uzmanlar biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri bir arada değerlendirecek şekilde yetiştirilir.

Çocukluk ve ergenlik, gelişimsel değişimlerin en belirgin olduğu dönemlerdir. Bu nedenle çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi yetişkin değerlendirmesinden bazı yönleriyle ayrılır:

• Çocuk ailesiyle birlikte, aile ilişkileri bağlamında ele alınır.
• Okul, arkadaş çevresi ve kültürel ortam değerlendirmenin önemli bir parçasıdır.
• RCPsych'in belirttiği gibi yetişkinlere göre daha sık olarak çocuk kendisi başvurmaz, başkaları tarafından getirilir; çocuk çoğunlukla bağımlı olduğu ailesiyle birlikte ele alınır.

Türkiye'de bu değerlendirmeyi "Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları" uzmanları yapar. Psikolog, psikiyatrist ve diğer ruh sağlığı çalışanları arasındaki farkları merak ediyorsanız bkz. Psikolog mu psikiyatrist mi?

Hangi durumlarda değerlendirme istenir?

NHS, çocuğun uzun süre mutsuz ya da kaygılı olması veya nasıl hissettiği ya da davrandığı konusunda ciddi endişeleriniz olması durumunda profesyonel destek alınmasını önerir. RCPsych'in çocuk ve ergen psikiyatristlerinin önemli rol oynadığı durumlar olarak sıraladığı örnekler şunlardır:

• Otizm spektrum bozukluğu, zihinsel yetersizlik ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi gelişimsel durumlar
• Depresyon ve yaygın kaygı, obsesif kompulsif bozukluk gibi kaygı bozuklukları
• Duygusal ve davranışsal sorunlar
• Yeme bozuklukları
• Psikoz belirtilerinin ilk kez ortaya çıkması
• Ruh sağlığı sorunlarıyla birlikte madde kullanımı
• Ağır travma ya da istismar yaşantıları
• Kendine ya da başkalarına zarar verme riski

YoungMinds da bu hizmetlerin kaygı, depresyon, kendine zarar verme, yeme bozuklukları ve travma gibi konularda destek verdiğini, otizm ve DEHB tanısı için değerlendirme yapabildiğini belirtir. Bkz. Ergenlerde depresyon ve Otizmin erken belirtileri

Değerlendirmeyi kimler yapar?

RCPsych'e göre çocuk ve ergen psikiyatristleri çoğunlukla çok disiplinli ekiplerin içinde çalışır. Bu ekiplerde klinik psikologlar, aile terapistleri, çocuk ve ergen ruh sağlığı hemşireleri, çocuk psikoterapistleri, sosyal hizmet uzmanları ve diğer sağlık profesyonelleri bulunabilir. YoungMinds de ekiplerde terapistler, psikiyatristler, psikologlar, hemşireler ve sosyal hizmet uzmanlarının yer aldığını belirtir.

Psikiyatrist bir hekim olduğu için gerektiğinde fiziksel sağlık sorunlarıyla ruhsal belirtiler arasındaki ilişkiyi değerlendirebilir ve ilaç tedavisi planlayabilir. Gerekirse çocuk doktoru, çocuk nöroloğu, dil ve konuşma terapisti ya da okul rehberlik servisiyle de iş birliği yapılır.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?

Değerlendirmenin verimli geçmesi için aileler önceden bazı hazırlıklar yapabilir:

• Gözlemlerinizi not edin: Sizi endişelendiren davranışlar ne zaman başladı, ne sıklıkla oluyor, hangi durumlarda artıyor ya da azalıyor?
• Gelişim bilgilerini toparlayın: Gebelik ve doğum süreci, ilk adımlar, ilk kelimeler, tuvalet eğitimi gibi gelişim basamakları
• Sağlık geçmişini hazırlayın: Geçirilmiş hastalıklar, kullanılan ilaçlar, daha önceki değerlendirme ve raporlar
• Okul bilgilerini getirin: Karneler, öğretmen görüşleri, varsa rehberlik servisi notları
• Aile öyküsünü düşünün: Ailede ruh sağlığı sorunları ya da gelişimsel güçlükler olup olmadığı
• Çocuğunuzu bilgilendirin: Yaşına uygun bir dille nereye gideceğinizi ve neden gittiğinizi anlatın. Ziyareti bir ceza ya da tehdit gibi sunmayın.

YoungMinds, ailelerin uzmanlarla iş birliği yapmasını, soru sormaktan çekinmemesini ve kararlar için acele etmemesini önerir. Genel randevu hazırlığı için bkz. Doktor randevusuna hazırlık

Değerlendirme nasıl yapılır?

YoungMinds'a göre ilk görüşmede uzman; belirtileri, bunların günlük yaşama etkisini, duygu durumunu, uykuyu, yeme düzenini, sağlık geçmişini, okul yaşantısını, ilişkileri ve güvenlikle ilgili endişeleri sorar. Görüşme çocuğun yaşına ve tercihine göre çocukla tek başına, aileyle birlikte ya da her ikisiyle ayrı ayrı yapılabilir.

Değerlendirmede genellikle şu adımlar yer alır:

1. Şikâyetin dinlenmesi: Aileyi ve çocuğu getiren sorun nedir, ne zamandır sürüyor?
2. Çocukla görüşme: Küçük çocuklarda oyun ve çizim, ergenlerde ise yüz yüze konuşma ağırlıklı olabilir.
3. Gelişim ve aile öyküsü: Gelişim basamakları, aile ilişkileri, yaşanan önemli olaylar.
4. Okul ve sosyal yaşam: Akademik durum, arkadaşlıklar, zorbalık gibi deneyimler.
5. Ölçekler ve formlar: Aileden, öğretmenden ya da gençten doldurması istenen anketler.
6. Fiziksel sağlıkla ilgili kontroller: Gerekirse muayene ya da tetkikler istenebilir ya da çocuk doktoruna yönlendirme yapılabilir.

RCPsych'e göre bu bilgiler bir araya getirilerek bir formülasyon oluşturulur. Formülasyon; tanıyı, sorun listesini ve olası nedenleri özetleyen, belirsizlik varsa bunu da kabul eden bir değerlendirmedir. Çocuklarda formülasyon gelişimsel etkenleri, aile ve akran ilişkilerini, eğitim durumunu ve çocuğun güvenliğini de kapsar. RCPsych'e göre bu formülasyon, tedavi planının temelini oluşturur.

Gizlilik ve ailenin katılımı

Gizlilik, özellikle ergenler için değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. YoungMinds, Birleşik Krallık uygulamasında 16 yaşından küçük çocukların ebeveynlerinin genellikle görüşmelere davet edildiğini, daha büyük gençlerin ise kendi bakımlarıyla ilgili kararlarda daha fazla söz sahibi olduğunu belirtir. Her durumda çocuğun ya da başkalarının güvenliği risk altındaysa gizlilik sınırlanabilir.

Görüşmenin bir bölümünde gencin uzmanla yalnız konuşması, ailesinin yanında söylemekte zorlandığı konuları paylaşmasına olanak tanır. Türkiye'de reşit olmayan çocukların sağlık hizmetlerinde ebeveyn onayı ve bilgilendirilmesiyle ilgili haklar için bkz. Çocuk hastanın hakları ve ebeveyn rızası

Değerlendirmeden sonra ne olur?

Değerlendirme sonunda uzman, aileyle ve çocukla bulguları paylaşır ve sonraki adımları konuşur. NHS'e göre bu hizmetler danışmanlık, aile terapisi gibi konuşma terapileri ve ilaç tedavisi gibi destekler sunabilir. YoungMinds da konuşma terapileri, ilaç tedavisi, ebeveyn desteği ve gerektiğinde yatarak tedavi seçeneklerinden söz eder.

Olası sonraki adımlar şunlardır:

• Bireysel psikoterapi, örneğin bilişsel davranışçı terapi
• Aile terapisi ya da ebeveyn danışmanlığı
• Okulla iş birliği ve eğitim desteği önerileri
• Gerektiğinde ilaç tedavisi ve düzenli izlem
• Ek değerlendirmeler (örneğin nöropsikolojik testler) ya da başka uzmanlara yönlendirme

YoungMinds, ailelerin planı yazılı olarak almasını ve önerilen yöntemlerin etkisini görmek için zaman tanımasını önerir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir?

Bilinmesi gereken sınırlar

Psikiyatrik değerlendirmenin fiziksel bir riski yoktur; ancak bazı noktaları bilmek beklentileri gerçekçi tutar:

• Tek bir görüşmede net bir tanıya varmak her zaman mümkün olmayabilir; RCPsych de doğru değerlendirmenin her zaman kolay olmadığını belirtir.
• Bazı konular hakkında konuşmak çocuğu ve aileyi duygusal olarak zorlayabilir.
• Okuldan ya da diğer uzmanlardan bilgi almak süreci uzatabilir.
• Bir tanı, çocuğun tüm kişiliğini tanımlamaz; çocuğun ihtiyaçlarını anlamak ve doğru desteğe ulaşmak için bir araçtır.