DEHB nedir? Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtileri

DEHB nedir?

NIMH, DEHB'yi üç temel özellikle tanımlanan nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlar:

• Dikkatsizlik: Dikkatini toplamakta, bir işe odaklanmakta ve düzenli olmakta zorlanma
• Hiperaktivite: Uygun olmayan zamanlarda bile sürekli hareket etme, huzursuzluk ya da aşırı konuşma
• Dürtüsellik: Başkalarının sözünü kesme, araya girme ya da sırasını beklemekte zorlanma

"Nörogelişimsel" sözcüğü, beynin gelişimiyle ilişkili bir durum olduğunu anlatır. CDC'ye göre her çocuk zaman zaman dikkatsiz ya da hareketli olabilir; DEHB'yi ayıran, belirtilerin kalıcı ve şiddetli olması ve okulda, evde ya da arkadaşlık ilişkilerinde sorunlara yol açmasıdır.

DEHB'nin görünüm biçimleri

CDC'ye göre DEHB üç farklı biçimde görülebilir:

1. Ağırlıklı olarak dikkatsizlik: Dikkatini toplamak ve sürdürmek ön plandaki sorundur.
2. Ağırlıklı olarak hiperaktivite-dürtüsellik: Aşırı hareketlilik ve sonuçlarını düşünmeden davranma ön plandadır.
3. Bileşik tip: Her iki grup belirti birlikte görülür.

CDC'ye göre belirtiler zamanla değişebilir ve günlük hayatın talepleri arttıkça belirginleşebilir.

Çocuklarda belirtileri nelerdir?

Dikkatsizlik belirtileri (NHS)

• Dikkatin kolayca dağılması
• Yönergeleri izlemekte ya da dinlemekte zorlanma
• Diş fırçalamak gibi günlük işleri unutma
• Görevleri tamamlamakta ve düzenli olmakta güçlük

Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri (NHS)

• Çok yüksek enerji, sürekli hareket hâli
• El ve ayaklarla kıpırdanma, tıkırdatma
• Yüksek sesle konuşma, yerinde duramama
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü kesme

Kız çocuklarında gözden kaçabilir

NHS'e göre kız çocuklarında DEHB daha sık fark edilmeden kalabilir; çünkü kızlarda daha çok dikkatsizlik ön plandadır ve bu belirtiler hareketlilik kadar dikkat çekmez. Sessiz ama sürekli dalgın görünen, ödevlerini bitiremeyen bir çocukta da DEHB düşünülebilir.

Neden olur?

CDC ve NHS'e göre DEHB'nin nedeni tam olarak bilinmemektedir. NHS'e göre genetik farklılıklarla ilişkili olabilir ve sıklıkla ailelerde görülür. CDC de genlerin önemli bir rol oynadığını belirtir. Araştırılan diğer risk etkenleri şunlardır:

• Erken doğum: NHS'e göre 37. gebelik haftasından önce doğmak
• Epilepsi ve beyin hasarı (NHS); CDC'ye göre kafa yaralanmaları ve diğer bazı sağlık sorunları
• Gebelikte ya da erken çocuklukta kurşun gibi çevresel maddelere maruz kalma (CDC)
• Gebelikte alkol ve sigara kullanımı (CDC)
• Otizm (NHS)
• Ebeveynde ruh sağlığı sorunları ve aile ortamıyla ilgili etkenler (CDC)

Tanı nasıl konur?

CDC'ye göre DEHB'yi gösteren tek bir test yoktur; tanı birkaç adımdan oluşan bir değerlendirmeyle konur. Değerlendirmeyi çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanları, çocuk doktorları ya da psikologlar yapabilir. NHS'e göre değerlendirme sürecinde:

• Belirtiler, çocuğun gelişim öyküsü ve davranışları hakkında ayrıntılı görüşme yapılır.
• Okuldan, öğretmenlerden bilgi alınır; belirtilerin yalnızca evde değil, okul gibi farklı ortamlarda da görülüp görülmediği değerlendirilir.
• Gerekirse bilgisayar tabanlı dikkat testleri gibi ek araçlar kullanılabilir.

CDC'ye göre uzmanlar, DEHB tanısı koymadan önce benzer belirtilere yol açabilen kaygı, depresyon, uyku sorunları ve öğrenme güçlükleri gibi durumları dışlamalıdır. Değerlendirme süreci için bkz. Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi

Tedavi nasıl yapılır?

CDC'ye göre DEHB'nin tedavisinde çoğu durumda davranışsal terapi ile ilacın birlikte kullanılması önerilir. NIMH'e göre standart tedaviler; ilaç tedavisi ile bilişsel davranışçı terapi, ebeveyn eğitimi ve okul müdahaleleri gibi psikososyal yaklaşımlardır.

Davranışsal terapi ve ebeveyn eğitimi

CDC'ye göre okul öncesi yaştaki (4–5 yaş) çocuklarda ilk olarak davranışsal terapi, özellikle ebeveyn eğitimi önerilir. Ebeveyn eğitiminde aileler, çocuğun olumlu davranışlarını güçlendirmeyi, net kurallar koymayı ve tutarlı yanıt vermeyi öğrenir.

Bilişsel davranışçı terapi

NHS'e göre bilişsel davranışçı terapi, çocuğun sorun çözme becerilerini geliştirmesine ve duygularını ifade etmesine yardımcı olabilir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi nedir?

İlaç tedavisi

NHS ve NIMH'e göre belirtileri hafifletmeye yardımcı olan ilaçlar kullanılabilir. İlaç tedavisine, uygun görülen çocuklarda çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı karar verir; tedavi düzenli kontrollerle izlenir. İlaçlar kendi başına başlanmamalı, değiştirilmemeli ya da bırakılmamalıdır. İlaçla ilgili sorularınızı ve gözlediğiniz değişiklikleri kontrol randevularında hekiminizle paylaşın.

Okul desteği

NHS'e göre okulun rehberlik ve özel eğitim birimleri, aileyle birlikte sınıf içi düzenlemeler, ödevlere destek, özgüvenin artırılması ve arkadaşlık ilişkilerinin geliştirilmesi üzerinde çalışabilir. NIMH de okul müdahalelerini standart tedavinin bir parçası olarak sayar.

Araştırılan diğer yaklaşımlar

NIMH; nörogeri bildirim, bilişsel eğitim, farkındalık (mindfulness) uygulamaları, beyin uyarımı yöntemleri, mobil uygulamalar ve sanal gerçeklik araçları gibi yaklaşımların araştırılmakta olduğunu belirtir. NIMH'e göre standart tedaviler ise ilaç tedavisi ve psikososyal yaklaşımlardır. İnternette ya da çevrede önerilen yöntemleri denemeden önce çocuğunuzun hekimiyle konuşun.

Evde aileler neler yapabilir?

NHS ve CDC'nin önerileri:

• Görevleri bölün: NHS'e göre işleri 15–20 dakikalık parçalara ayırmak ve aralarda mola vermek yardımcı olur.
• Tek ve net yönergeler verin: Yönergeleri sakin bir sesle, birer birer söyleyin.
• Görünür listeler ve ödül çizelgeleri kullanın: Yapılacaklar listesi ve ödül çizelgesi çocuğun düzen kurmasına yardımcı olabilir.
• Hareket ettirin: NHS'e göre çocuğun hoşlandığı fiziksel etkinliklere öncelik verin; CDC de günlük fiziksel aktiviteyi önerir.
• Uyku düzenini koruyun: NHS düzenli uyku saatlerini, CDC yeterli uykuyu önerir.
• Beslenme: NHS dengeli beslenmeyi ve düzenli öğün saatlerini önerir; belirli yiyecek ve içeceklerin etkisini anlamak için bir günlük tutulabilir.
• Ekran süresini sınırlayın: CDC'nin sağlıklı yaşam önerileri arasında yer alır.
• Destek bulun: NHS, yerel ve çevrim içi destek gruplarına katılmayı önerir.

DEHB'ye eşlik edebilen durumlar

NIMH'e göre DEHB'ye sıklıkla davranım sorunları, öğrenme güçlükleri, uyku sorunları, kaygı ve depresyon eşlik eder. NHS'e göre DEHB'si olan kişilerde depresyon, kaygı, bağımlılık ve disleksi gibi öğrenme güçlükleri açısından risk daha yüksektir. NIMH'e göre DEHB'li çocuklarda yaralanma, sosyal güçlükler ve aile içi gerginlik riski artar; ergenlik ve erişkinlikte ise madde kullanımı, riskli davranışlar ve iş yaşamında güçlükler görülebilir. NHS, DEHB'si olan kişilerde intihar riskinin de daha yüksek olduğunu ve endişe verici belirtilerde hemen ruh sağlığı desteği alınması gerektiğini vurgular.

DEHB çoğu zaman erişkinlikte de sürer. Yetişkinlerde DEHB için bkz. Yetişkinlerde DEHB belirtileri