Otizmin erken belirtileri nelerdir?

Otizm nedir?

NHS'ye göre otizm doğuştan gelen bir durumdur; bir hastalık değildir ve "iyileştirme" amaçlı bir tedavisi yoktur, ancak yönetmenin ve destek almanın yolları vardır. NHS ayrıca otizmin aşılardan veya ilaçlardan kaynaklanmadığını vurgular. "Spektrum" kelimesi, otizmin her kişide farklı biçimde ve farklı yoğunlukta görüldüğünü anlatır. NHS'ye göre bazı otizmli kişilerde öğrenme güçlüğü bulunurken, bazılarının zekâ düzeyi ortalama veya ortalamanın üzerindedir; destek gereksinimi de kişiden kişiye değişir.

WHO'ya göre 2021'de dünyada yaklaşık her 127 kişiden biri otizmliydi. WHO ayrıca kapsamlı araştırmaların kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK) aşısının otizme yol açmadığını gösterdiğini; bu iddiayı ortaya atan çalışmanın sahte olduğu için geri çekildiğini açıkça vurgular. Aşılarla ilgili bu yanlış bilgi nedeniyle çocukların aşılarının geciktirilmemesi önemlidir.

Yaşlara göre erken belirtiler

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), sosyal iletişim ve etkileşimle ilgili şu işaretleri örnek olarak verir:

• 9 aylık: Adı söylendiğinde dönmeme; mutluluk, üzüntü, öfke, şaşkınlık gibi yüz ifadelerini göstermeme
• 12 aylık: "Ce-ee" ya da el çırpma gibi basit karşılıklı oyunları oynamama; el sallama gibi jestleri hiç ya da çok az kullanma
• 15 aylık: İlgisini başkalarıyla paylaşmama (örneğin sevdiği bir şeyi size getirip göstermeme)
• 18 aylık: İlginç bir şeyi göstermek için işaret etmeme
• 24 aylık (2 yaş): Başkalarının incindiğini veya üzüldüğünü fark etmeme
• 36 aylık (3 yaş): Diğer çocukları fark edip oyuna katılmama
• 48 aylık (4 yaş): Oyunda başka bir şeymiş gibi davranmama (hayali ya da "mış gibi" oyun oynamama)
• 60 aylık (5 yaş): Size şarkı söyleme, dans etme ya da canlandırma yapmama

Her yaşta görülebilecek bir işaret de göz temasından kaçınmak ya da göz temasını sürdürmemektir. Aileler çoğu zaman bu farklılıkları ilk fark eden kişilerdir; "bebeğim beni pek izlemiyor", "seslendiğimde dönmüyor" ya da "oyuncaklarla hep aynı şekilde oynuyor" gibi gözlemler hekime anlatılmaya değer. Bu basamakların tek başına gecikmesi otizm anlamına gelmez; ancak birkaçının birlikte görülmesi değerlendirme gerektirir.

Tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgiler

CDC'nin saydığı örnekler:

• Oyuncakları veya eşyaları sıraya dizme ve sıra bozulduğunda çok üzülme
• Kelime ya da cümleleri tekrar tekrar söyleme (ekolali)
• Oyuncaklarla her seferinde aynı şekilde oynama
• Nesnelerin parçalarına (örneğin oyuncak arabanın tekerleklerine) odaklanma
• Küçük değişikliklerde aşırı huzursuzlanma
• Belirli ilgi alanlarına yoğun bağlılık
• Elleri çırpma, gövdeyi sallama veya kendi etrafında dönme
• Seslere, kokulara, tatlara, görüntülere ya da dokunmaya olağan dışı tepkiler (örneğin bazı seslerde kulaklarını kapatma)

NHS de otizmli çocukların kapıyı açıp kapamak gibi tekrarlayıcı eylemlerden hoşlanabildiğini ve sallanma, dönme, el çırpma gibi tekrarlayıcı hareketler ("stimming") yapabildiğini belirtir.

Konuşma ve oyunla ilgili işaretler

NHS'ye göre otizmli çocuklar:

• Akranlarından daha geç konuşmaya başlayabilir
• Başkalarının söylediklerini anlamakta daha uzun süreye ihtiyaç duyabilir
• Adlarına tepki vermeyebilir
• Kelime ve cümleleri tekrarlayabilir
• Göz temasını, yüz ifadelerini ve jestleri daha az kullanabilir
• Diğer çocuklarla oyuna katılmakta zorlanabilir ve "mış gibi" oyun oynamayabilir

CDC ayrıca otizme dil, hareket ya da öğrenme becerilerinde gecikme, aşırı hareketlilik veya dikkat sorunları, nöbetler ve olağan dışı yeme ve uyku alışkanlıklarının eşlik edebileceğini belirtir. Konuşma gecikmesinin diğer nedenleri için Çocuklarda konuşma gecikmesi yazısına bakabilirsiniz.

Tarama ve tanı nasıl yapılır?

CDC, iki kavramı birbirinden ayırır:

• Gelişimsel izlem: Çocuğun büyüme ve gelişiminin her sağlık kontrolünde gözlenmesidir. Ailelerin gözlemleri bu izlemin önemli bir parçasıdır.
• Gelişimsel tarama: Standart soru formları veya testlerle gelişimde gecikme riski olan çocukların belirlenmesidir. CDC'ye göre genel gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama ise 18 ve 24. aylarda önerilir.

Tarama testleri tanı koymaz; yalnız daha ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğini gösterir. CDC'ye göre tarama sonucu risk gösteriyorsa deneyimli uzmanlarca kapsamlı bir değerlendirme yapılır. Otizm tanısı kan testi veya görüntüleme ile değil; çocuğun gelişim öyküsü, davranışlarının gözlemi ve standart değerlendirme araçlarıyla konur.

Adına tepki vermeyen ya da konuşması geciken bir çocukta işitmenin de değerlendirilmesi önemlidir; bu nedenle değerlendirme sürecinde işitme testi istenebilir.

Türkiye'de bebek ve çocuk izlemleri aile hekimliği birimlerinde yapılır. Bu kontrollerde çocuğunuzun gelişimiyle ilgili gözlemlerinizi açıkça paylaşmanız, gerekirse uzmana yönlendirilmenizi kolaylaştırır.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

Çocuğunuzun davranışları muayene odasında evdekinden farklı olabilir. Bu nedenle aile gözlemleri değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. Görüşmeden önce şunları hazırlamak yararlı olur:

• Sizi endişelendiren davranışların ne zaman başladığını ve ne sıklıkla görüldüğünü not edin.
• Çocuğunuzun ilk kelimeleri, işaret etme ve el sallama gibi becerileri hangi aylarda kazandığını yazın; kaybettiği beceriler varsa belirtin.
• Evdeki oyunlarından, adına tepkisinden veya tekrarlayıcı hareketlerinden kısa video kayıtları alın.
• Kreş veya bakıcıdan gözlemlerini isteyin.
• Ailede benzer gelişim farklılıkları olup olmadığını düşünün.

Erken tanı neden önemlidir?

CDC, otizm ne kadar erken tanınırsa destek hizmetlerine o kadar erken başlanabileceğini vurgular. WHO da kanıta dayalı psikososyal müdahalelerin iletişim ve sosyal becerileri geliştirebileceğini, bunun hem otizmli bireylere hem de ailelerine yarar sağladığını belirtir.

WHO, ailelerin ve bakım verenlerin sürecin merkezinde olduğunu; müdahalelerin planlanmasında ailelerin katılımının, onlara bilgi ve pratik destek sağlanmasının önemli olduğunu vurgular. Destek yalnız sağlık hizmetleriyle sınırlı değildir; eğitim ve sosyal hizmetlerle birlikte yürütülür. Otizmli bireylerin sağlık, eğitim ve toplum yaşamına katılımda eşit haklara sahip olduğu, ancak sıklıkla damgalanma ve ayrımcılıkla karşılaştığı da WHO'nun altını çizdiği konulardandır.

Hangi doktora gidilir?

İlk adım olarak bebek ve çocuk izlemlerini yapan aile hekiminizle ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanınızla konuşabilirsiniz. Otizm değerlendirmesi ve tanısı için genellikle çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları (çocuk psikiyatrisi) uzmanına yönlendirme yapılır. Gelişimsel ve nörolojik değerlendirme için çocuk nörolojisi, işitme değerlendirmesi için kulak burun boğaz uzmanı sürece katılabilir. Tanıdan sonra özel eğitim, dil ve konuşma terapisi ve aile danışmanlığı gibi destekler planlanır.