Tik bozukluğu nedir? Çocuklarda tikler ve Tourette sendromu

Tik nedir?

NHS tikleri, vücutta ani sıçramalara ya da seslere neden olan istemsiz, tekrarlayan kas hareketleri olarak tanımlar. CDC de Tourette sendromunu, kişinin ani ve tekrarlayan seyirmeler, hareketler veya sesler (tikler) çıkarmasına yol açan bir sinir sistemi durumu olarak tarif eder.

Tikler iki ana gruba ayrılır:

• Motor tikler: NHS'e göre göz kırpma, burun kırıştırma, yüz buruşturma gibi hareketler. CDC omuz silkmeyi de örnekler arasında sayar.
• Ses tikleri: NHS'e göre öksürme, homurdanma, burun çekme; CDC'ye göre mırıldanma ve boğaz temizleme.

CDC'ye göre tikler ayrıca basit (vücudun yalnızca birkaç bölümünü içeren; örneğin gözleri kısma ya da burun çekme) ya da karmaşık (genellikle vücudun birkaç farklı bölümünü içeren ve bir düzen izleyebilen) olabilir.

NHS'e göre tikler çoğu zaman vücutta giderek artan ve tik yapılınca rahatlayan hoş olmayan bir hisle (dürtü) başlar; bazen kısmen bastırılabilir. CDC'ye göre kişi bir tiki bir süre durdurabilir, ancak bu zordur ve sonunda tiki yapmak zorunda kalır. CDC bunu hıçkırığa benzetir: Hıçkırmak istemeseniz de vücudunuz bunu yine de yapar.

Ne zaman başlar, nasıl seyreder?

NHS'e göre:

• Tikler genellikle 5 yaş civarında başlar.
• Çoğunlukla 8 yaş ile ergenlik arasında en belirgin dönemdedir.
• Ergenlikten sonra genellikle azalmaya başlar.
• Çoğu durumda tikler zamanla azalır ya da tamamen geçer; bu süre birkaç aydan birkaç yıla kadar değişebilir.

CDC de tiklerin genellikle ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde azaldığını, bazen tamamen kaybolduğunu, ancak bazı yetişkinlerde sürebildiğini belirtir.

CDC'ye göre tiklerin türü ve sıklığı zaman içinde çok değişir; belirtiler ortaya çıkıp kaybolabilir ve yeniden görülebilir. NHS de tiklerin bazen birkaç ay sürdüğünü, ancak çoğu zaman birkaç yıl boyunca gelip gittiğini belirtir; bazen ortaya çıktıkları kadar hızlı kaybolabilirler. NHS'e göre tikler genellikle ciddi değildir ve beyne zarar vermez. Nadiren yetişkinlikte de başlayabilirler.

Tikleri neler artırır?

NHS'e göre şu durumlar tikleri kötüleştirebilir:

• Stres ve kaygı
• Yorgunluk ve uykusuzluk
• Heyecan ya da mutluluk
• Can sıkıntısı (NHS'in kendine yardım önerileri arasında yer alır)
• Tiklerin sürekli konuşulması ya da tiklere dikkat çekilmesi

NHS'e göre tikler rastgele de ortaya çıkabilir. Ailelerin tiklere tepki verme biçimi önemlidir: NHS, tik olduğunda çocuğun azarlanmamasını ve tiklere dikkat çekilmemesini önerir; çünkü dikkat çekmek tikleri kötüleştirebilir. Stresle ilgili genel bilgi için bkz. Stres belirtileri

Tourette sendromu

NHS'e göre Tourette sendromu, tikler bir yıldan uzun süredir devam ettiğinde kullanılan bir terimdir. CDC'ye göre Tourette sendromu, kişide hem motor hem de ses tikleri varsa ve tik belirtileri en az bir yıldır sürüyorsa tanınabilir. Kan testi gibi tek bir tanı testi yoktur; sağlık profesyonelleri tanıyı kişinin belirtilerine bakarak koyar. CDC'ye göre belirtiler genellikle 5–10 yaş arasında başlar ve ilk belirtiler çoğunlukla baş ve boyun bölgesindeki motor tiklerdir. CDC ayrıca, istemsiz küfürlü sözler (koprolali) için medyada yaygın olan algının aksine bunun tanı için gerekli olmadığını ve Tourette sendromlu kişilerin çoğunda görülmediğini belirtir.

Eşlik edebilen durumlar

CDC'ye göre Tourette sendromu tanısı alan çocukların çoğunda en az bir ruhsal, davranışsal ya da gelişimsel bozukluk daha tanılanmıştır. Örnekler şunlardır:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB). Bkz. Erişkin DEHB belirtileri
• Kaygı
• Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB). Bkz. OKB nedir?

CDC'ye göre Tourette sendromu olan kişide başka durumlar olup olmadığını öğrenmek ve bunları uygun şekilde tedavi etmek önemlidir. NHS de tiklerin sıklıkla DEHB ve OKB gibi durumlarla birlikte görüldüğünü belirtir.

Neden olur?

NHS'e göre tiklerin nedeni net değildir; beynin hareketi kontrol eden bölümlerindeki değişikliklere bağlı olduğu düşünülür. Tikler ailelerde görülebilir ve birçok durumda genetik bir neden olması olasıdır. CDC'ye göre bilim insanları Tourette sendromunun nedenini tam olarak bilmemektedir; araştırmalar kalıtsal genetik bir durum olduğunu düşündürmektedir. CDC, gebelikte sigara kullanımı, gebelik komplikasyonları, düşük doğum ağırlığı ve enfeksiyonla olası ilişkileri gösteren çalışmalardan söz eder; ancak bu ilişkileri anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurgular.

NHS'e göre tikler bazen kokain ya da amfetamin gibi yasa dışı maddelerin kullanımıyla tetiklenebilir; nadiren de serebral palsi ya da Huntington hastalığı gibi daha ciddi sağlık sorunlarından kaynaklanabilir. CDC'ye göre tikleri olan kişiler bedenlerinin bu hareketleri yapmasını durduramaz.

Evde neler yapılabilir?

NHS'e göre stresten ve yorgunluktan kaçınma gibi kendine yardım önerileri çoğu zaman çok işe yarar. Ailelere yönelik öneriler şunlardır:

• Tiklere dikkat çekmeyin. NHS, tikler hakkında konuşmanın ya da onlara odaklanmanın tikleri kötüleştirebildiğini belirtir. Tik olduğunda tepki vermeden olağan şekilde devam edin.
• Stresi ve can sıkıntısını azaltın. NHS, spor ya da bir hobi gibi rahatlatıcı ve keyifli bir etkinlik bulmayı önerir.
• Güven verin. Çocuğunuza her şeyin yolunda olduğunu ve utanması için bir neden olmadığını söyleyin.
• Yeterli uyku. Düzenli uyku saatleri yorgunluğu azaltabilir. Bkz. Uyku düzeni nasıl düzeltilir?
• Çevrenizi bilgilendirin. NHS'e göre düzenli görüştüğünüz kişilerin tiklerden haberdar olması, tikler olduğunda tepki vermemeleri gerektiğini bilmelerini sağlar.
• Kısa bir video kaydedin. NHS'e göre hekim tiki çoğu zaman tarifinden ve mümkünse görerek tanıyabilir; kısa bir video kaydı yardımcı olabilir. Ancak çekim sırasında tike fazla dikkat çekmemeye özen gösterin; bu tiki kötüleştirebilir.

Okulda tikler

NHS'e göre tedavi edilmeyen daha ağır tikler okulda güçlüklere ya da sosyal sorunlara yol açabilir. Çocuğunuz okulda zorlanıyorsa NHS, bununla baş etmenin yollarını öğretmeniyle konuşmanızı önerir. Öğretmenlerle şu konular paylaşılabilir:

• Tikler istemsizdir. CDC'ye göre tikleri olan kişiler bedenlerinin bu hareketleri yapmasını durduramaz; bu nedenle tik olduğunda çocuk azarlanmamalıdır.
• Tepki verilmemeli. NHS'e göre tiklere dikkat çekmek onları kötüleştirebilir; çevredekilerin tik olduğunda tepki vermemesi önerilir.
• Mola olanağı. NHS'e göre tikler özellikle kötü olduğunda çocuğun sınıftan çıkmasına izin verilmesi yardımcı olabilir.
• Zorbalık ve dışlanma. NHS, tiklerin utanma, zorbalığa uğrama ya da sosyal yalnızlaşma gibi duygusal ve sosyal sorunlara yol açabileceğini belirtir; böyle bir durum fark ederseniz hekime başvurun.

Tiklere DEHB, kaygı ya da OKB gibi durumlar eşlik ediyorsa CDC'ye göre bu durumların da uygun şekilde tedavi edilmesi önemlidir; bunu çocuğunuzu izleyen hekimle konuşun.

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre hafif ve başka sorunlara yol açmayan tikler her zaman tedavi gerektirmez. CDC'ye göre tikler ağrıya ya da yaralanmaya neden olduğunda, okulu, işi ya da sosyal yaşamı etkilediğinde veya strese yol açtığında ilaç ve davranışsal tedaviler kullanılabilir. CDC, Tourette sendromunun bir tedavisi olmadığını, ancak tikleri yönetmeye yardımcı olan tedaviler bulunduğunu belirtir.

Davranışsal terapiler

NHS'e göre davranışsal terapi, tikler için çoğu zaman ilk önerilen tedavilerden biridir. Başlıcaları şunlardır:

• Alışkanlık tersine çevirme terapisi: Kişi tikten önce gelen hissi fark etmeyi ve o anda tikle aynı anda yapılamayan başka bir hareket yapmayı öğrenir.
• Tikler için kapsamlı davranışsal müdahale: Tikleri azaltmaya yönelik becerileri öğrenmeye yardımcı bir dizi davranışsal teknikten oluşur.
• Maruz bırakma ve tepki önleme: Kişi tikten önce gelen hisse alışmayı ve tiki daha uzun süre bastırabilmeyi öğrenir.

NHS'e göre hekim terapinin yararlı olabileceğini düşünürse sizi uzman bir psikolojik tedavi hizmetine yönlendirebilir. Bu teknikler genellikle bir terapistle birkaç seans gerektirir ve tedavi bittikten sonra da kişinin kendisi kullanmaya devam ettiğinde daha iyi sonuç verir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi nedir?

İlaçlar

NHS'e göre tikleri azaltmaya yardımcı ilaçlar da vardır; bunlar psikolojik terapilerle birlikte ya da bu terapiler denenip yarar görülmediğinde kullanılabilir. NHS, bazı kaslara yapılan botulinum toksini enjeksiyonlarının da kullanılabildiğini, ancak etkisinin genellikle en çok 3 ay sürdüğünü belirtir. Bu tedavilerin her birinin yan etki riski vardır; endişelerinizi hekiminizle konuşun. Hangi tedavinin uygun olduğuna hekim karar verir.