Ergenlerde depresyon belirtileri: aileler için rehber

Ergenlik "dalgalanması" mı, depresyon mu?

Ergenlik döneminde hormon değişiklikleri, okul ve sınav baskısı, arkadaş ilişkileri ve bağımsızlık arayışı nedeniyle gençlerin ruh hâli sık sık değişebilir. Bu dalgalanmalar çoğu zaman kısa sürer ve genç, sevdiği şeylerden keyif almayı sürdürür.

Depresyonu olağan dalgalanmalardan ayıran başlıca özellikler şunlardır:

• Süre: NIMH'ye göre endişe verici olan, birkaç hafta veya daha uzun süren, çoğu zaman üzgün hissetmektir.
• Yaygınlık: Belirtiler yalnızca tek bir konuyla sınırlı kalmaz; okul, aile, arkadaşlar ve hobiler gibi yaşamın birçok alanını etkiler.
• İşlevsellikte bozulma: Genç, daha önce yapabildiği şeyleri yapmakta zorlanır; dikkatini toplayamaz, sevdiği etkinliklere katılmak istemez.

NIMH, depresyonun herkeste farklı görünebileceğini; bir gençte belirtilerin çoğunun, diğerinde ise yalnızca birkaçının bulunabileceğini belirtir.

Ergenlerde depresyon belirtileri

NIMH'nin gençlere yönelik bilgilendirmesinde sorduğu sorular, dikkat edilmesi gereken belirtileri özetler:

• Sık sık üzgün, kaygılı, değersiz ya da "boş" hissetme
• Eskiden keyif alınan etkinliklere karşı ilgi kaybı
• Kolayca hayal kırıklığına uğrama, sinirlenme veya öfkelenme
• Arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma
• Notlarda düşüş
• Yeme veya uyku alışkanlıklarında değişiklik
• Yorgunluk ya da unutkanlık
• Ölüm, intihar ya da kendine zarar verme düşünceleri

MedlinePlus ise ailelerin fark edebileceği işaretleri şöyle sıralar:

• Ani öfke patlamalarıyla birlikte sık sinirlilik
• Eleştiriye karşı artan hassasiyet
• Baş ağrısı, karın ağrısı veya başka bedensel yakınmalar
• Anne baba veya bazı arkadaşlar gibi kişilerden uzaklaşma
• Genellikle sevdiği etkinliklerden keyif almama
• Günün büyük bölümünde yorgun hissetme
• Çoğu zaman üzgün ya da hüzünlü hissetme

Ergenlerde depresyon, erişkinlerden farklı olarak üzüntüden çok sinirlilik ve öfkeyle kendini gösterebilir. Bu nedenle "huysuzluk" olarak değerlendirilip gözden kaçabilir.

Risk etkenleri

MedlinePlus, ergenlerde depresyon riskini artıran durumları şöyle sıralar:

• Ailede duygudurum bozukluğu öyküsü
• Bir yakının ölümü, anne babanın boşanması, akran zorbalığı, bir ilişkinin bitmesi veya okulda başarısızlık gibi stresli yaşam olayları
• Düşük özsaygı ve kendini aşırı eleştirme
• Kız olmak (MedlinePlus'a göre kızlarda risk erkeklerin iki katıdır)
• Sosyal ilişkilerde güçlük
• Öğrenme güçlükleri
• Süregen hastalıklar
• Aile içi sorunlar veya anne babayla ilgili sorunlar

Bu etkenlerden birinin bulunması gencin mutlaka depresyona gireceği anlamına gelmez; ancak bu gençlerde ruh hâli değişikliklerinin daha dikkatli izlenmesi yararlı olur.

Ailelerin yapabilecekleri

MedlinePlus, ailelere şu önerilerde bulunur:

• Duyguları düzenli konuşmak: Gencinizle duyguları hakkında düzenli olarak konuşun. MedlinePlus, depresyon hakkında konuşmanın durumu kötüleştirmeyeceğini özellikle vurgular.
• Erken yardım almak: Düşük ruh hâli için gecikmeden profesyonel yardım isteyin; belirtiler iki haftadan uzun sürerse bir sağlık profesyoneline başvurun.
• Davranış değişikliklerini izlemek: Okul başarısında, risk alan davranışlarda, sosyal içe kapanmada ve madde kullanımında değişikliklere dikkat edin.

Konuşmayı kolaylaştırmak için:

• Sakin ve uygun bir anı seçin; araba yolculuğu ya da yürüyüş gibi yan yana olunan anlar bazen yüz yüze oturmaktan daha rahat olabilir.
• Yargılamadan dinleyin; hemen çözüm sunmak ya da "abartıyorsun" demek yerine duygularını anlamaya çalışın.
• "Son zamanlarda daha yorgun ve sessizsin, nasıl hissediyorsun?" gibi açık uçlu sorular sorun.
• Gencin mahremiyetine saygı gösterin, ancak güvenliği söz konusu olduğunda bunun önceliğinizin olduğunu açıkça söyleyin.

NIMH ise gençleri; güvendikleri bir yetişkinle konuşmaya, hekimleriyle seçenekleri konuşmaya, arkadaşlarıyla bağlantıda kalmaya, düzenli egzersiz yapmaya, düzenli uyumaya ve besleyici beslenmeye teşvik eder.

Uyku, ekran ve okul yaşamı

Ergenlerin günlük yaşamındaki bazı alanlar hem depresyonun işaretlerini gösterebilir hem de iyileşmeyi destekleyebilir:

• Uyku: Ergenlerde biyolojik saat geç yatıp geç kalkma eğilimindedir. Ancak gece geç saatlere kadar uyanık kalmak, sabah kalkamama ve gün boyu yorgunluk ruh hâlini olumsuz etkileyebilir. Düzenli uyku saatleri NIMH'nin gençlere önerdiği alışkanlıklar arasındadır.
• Ekran kullanımı: Gece geç saatlerde ekran başında kalmak uykuyu bozabilir. Sosyal medyada sürekli kıyaslama veya olumsuz içeriklerle karşılaşma da bazı gençlerde kendini değersiz hissetmeyi artırabilir. Yasaklamak yerine birlikte makul sınırlar konuşmak daha yararlı olabilir.
• Akran ilişkileri ve zorbalık: Okulda ya da internette zorbalığa maruz kalmak depresyon riskini artırabilir. Gencinizin arkadaş ilişkilerindeki değişikliklere dikkat edin ve okulla iş birliği yapın.
• Okul: Okul rehberlik servisi, gencin zorlandığı alanların belirlenmesinde ve okul içinde desteklenmesinde ailelere yardımcı olabilir.

Tanı nasıl konur?

Ergenlerde depresyon değerlendirmesi genellikle çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. İlk başvuru aile hekimine veya çocuk hekimine de olabilir. Değerlendirmede:

• Gençle ve aileyle ayrı ayrı ve birlikte görüşülür.
• Belirtilerin ne zamandır sürdüğü, okul, aile ve arkadaş ilişkilerine etkisi sorgulanır.
• Kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği, yeme bozuklukları ve madde kullanımı gibi eşlik edebilen durumlar araştırılır.
• Belirtilere yol açabilecek bedensel nedenler, örneğin tiroid sorunları, değerlendirilebilir.
• Gencin güvenliği, yani kendine zarar verme düşünceleri olup olmadığı mutlaka sorulur.

Tedavi

NIMH'ye göre depresyon tedavisinde psikoterapi (konuşma terapisi), ilaç tedavisi ya da ikisinin birlikte kullanılması seçenekler arasındadır.

Psikoterapi

Ergenlerde bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası terapi gibi yöntemler sık kullanılır. Bu terapiler gencin olumsuz düşünce kalıplarını fark etmesine, sorun çözme ve duygu düzenleme becerileri kazanmasına ve ilişkilerindeki zorluklarla baş etmesine yardımcı olur. Aile görüşmeleri de tedavinin önemli bir parçası olabilir.

İlaç tedavisi

Bazı ergenlerde hekim antidepresan ilaç önerebilir. NIMH'nin aktardığına göre ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2004 yılında, antidepresan kullanan çocuk ve ergenlerde plaseboya göre intihar düşünce ve davranışlarında hafif bir artış saptanması üzerine tüm antidepresanlara en ciddi uyarı türü olan "kara kutu" uyarısını eklemiştir. Aynı NIMH yayınında, çocuk ve ergen çalışmalarını kapsamlı biçimde inceleyen bir değerlendirmenin, majör depresyon ve kaygı bozukluğu olan çocuk ve ergenlerde antidepresanların yararının büyük olasılıkla risklerinden fazla olduğu sonucuna vardığı belirtilir.

Bu nedenle ilaç tedavisi başlandığında, özellikle ilk haftalarda ve ilaçta değişiklik yapıldığında gencin ruh hâli ve davranışları yakından izlenmelidir. Herhangi bir kötüleşme veya yeni ortaya çıkan kendine zarar verme düşünceleri hemen hekime bildirilmelidir. İlaç hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

İntihar uyarı işaretleri

MedlinePlus, ailelerin şu işaretlere karşı dikkatli olmasını önerir:

• Değerli eşyalarını başkalarına dağıtma
• Aileye ve arkadaşlara vedalaşır gibi davranma
• Ölmekten ya da intihardan söz etme
• Ölüm veya intiharla ilgili yazılar yazma
• Kişilikte belirgin değişiklik, aşırı risk alma veya içe kapanma

Bu işaretleri ciddiye alın. Gence doğrudan ve sakin bir şekilde ne hissettiğini sormak düşünceyi artırmaz; aksine yardım istemesinin önünü açabilir.