Boğmaca nedir? Belirtileri, bulaşması ve aşıyla korunma

Boğmaca nedir?

Boğmaca, tıpta "pertussis" olarak da adlandırılan, solunum yollarını tutan bir enfeksiyondur. NHS, boğmacanın kolay yayıldığını ve özellikle bebekler, çocuklar ve gebeler için ciddi olabileceğini belirtir. Hastalığın Türkçedeki adı, nefes alamayacak kadar şiddetli öksürük nöbetlerinden gelir.

Boğmaca herhangi bir yaşta görülebilir. Aşılı ergen ve erişkinlerde daha hafif seyredebilir ve uzun süren bir öksürükten ibaret kalabilir. Ancak bu kişiler, henüz aşıları tamamlanmamış bebeklere hastalığı bulaştırabilir. Bu yüzden boğmaca, bütün aileyi ilgilendiren bir konudur.

Boğmaca belirtileri nelerdir?

Boğmaca belirtileri haftalar içinde evreler hâlinde ilerler. CDC ve NHS'in anlattığı seyir şöyledir:

Başlangıç evresi

CDC'ye göre belirtiler genellikle bakteriyle karşılaştıktan 5–10 gün sonra başlar; bu süre bazen 3 haftayı bulabilir. İlk belirtiler soğuk algınlığına benzer:

• Burun akıntısı
• Hafif ateş
• Hafif, ara ara gelen öksürük
• Boğaz ağrısı (NHS)

CDC'ye göre bu evre 1–2 hafta sürer. Bu dönemde boğmacayı soğuk algınlığından ayırt etmek zordur. Bkz. Soğuk algınlığı belirtileri

Öksürük nöbetleri evresi

CDC'ye göre ilk belirtilerden 1–2 hafta sonra hızlı ve şiddetli öksürük nöbetleri başlar. NHS bu nöbetlerin birkaç dakika sürebildiğini ve geceleri kötüleştiğini belirtir. Bu evrede:

• Öksürük nöbetinin ardından derin nefes alırken çıkan yüksek perdeli "ötme" (horoz ötmesine benzeyen) sesi duyulabilir.
• Öksürük nöbetinden sonra kusma olabilir; NHS, koyu balgamın kusmaya yol açabildiğini belirtir.
• Nöbetler arasında kişi bitkin düşebilir.
• Nefes almakta güçlük ve uyku sorunları görülebilir.
• NHS'e göre erişkinlerde öksürük sırasında yüzde kızarma olabilir.

CDC'ye göre öksürük nöbetleri genellikle 1–6 hafta, bazen 10 haftaya kadar sürebilir. NHS de hastalığın haftalarca, hatta aylarca sürebildiğini belirtir.

İyileşme evresi

Öksürük yavaş yavaş hafifler. CDC, iyileşmeden aylar sonra başka bir solunum yolu enfeksiyonu geçirildiğinde öksürük nöbetlerinin yeniden ortaya çıkabileceğini belirtir.

Bebeklerde boğmaca neden daha tehlikelidir?

Bebeklerde boğmaca farklı görünebilir ve daha ağır seyredebilir. NHS'e göre 3 aydan küçük bebekler ötme sesi çıkarmayabilir. CDC'ye göre birçok bebek hiç öksürmez; bunun yerine:

• Apne: Nefesin bir süre durması, nefes duraklamaları
• Siyanoz: Dudakların, dilin ya da yüzün morarması veya gri-mavi renk alması
• Bazı bebeklerde yalnız soğuk algınlığına benzer hafif belirtiler

CDC'ye göre boğmaca geçiren bir yaşından küçük bebeklerin yaklaşık üçte biri hastanede tedavi gerektirir. CDC, hastanede yatan bebeklerde nefes duraklamaları, zatürre ve daha seyrek olarak havale ve beyni etkileyen ağır tablolar görüldüğünü; bazı bebeklerin hayatını kaybettiğini bildirir. Bu nedenle bebeklerdeki öksürük, beslenme güçlüğü ve nefes duraklamaları ciddiye alınmalıdır.

Daha büyük çocuk, ergen ve erişkinlerde de zatürre gibi komplikasyonlar gelişebilir; CDC, bunların aşılı kişilerde genellikle daha hafif olduğunu belirtir.

Boğmacanın olası komplikasyonları

Boğmaca çoğu çocukta ve erişkinde haftalar içinde iyileşir; ancak bazı kişilerde ciddi sorunlara yol açabilir. MedlinePlus'ın sıraladığı olası komplikasyonlar şunlardır:

• Zatürre (pnömoni): Akciğer dokusunun iltihaplanmasıdır ve boğmacanın en önemli komplikasyonları arasındadır. Bkz. Zatürre belirtileri
• Havale (nöbet): Özellikle küçük bebeklerde görülebilir.
• Beyin hasarı ve buna bağlı kalıcı gelişim sorunları: Beynin yeterli oksijen alamaması sonucu nadiren gelişebilir.
• Solunumun durması: Bebeklerde nefes duraklamaları uzayabilir ve hayati tehlike oluşturabilir.

MedlinePlus, ölüm dahil en ağır sonuçların en sık bebeklerde görüldüğünü belirtir. Daha büyük çocuklarda ve erişkinlerde şiddetli öksürük nöbetleri; uykusuzluk, yorgunluk, kusma ve beslenme güçlüğü nedeniyle günlük hayatı haftalarca zorlaştırabilir.

Boğmaca nasıl bulaşır?

Boğmaca, hasta kişinin öksürmesi ve hapşırmasıyla havaya yayılan damlacıklarla kolayca bulaşır. NHS'e göre kişi öksürük başladıktan sonraki 3 hafta boyunca bulaştırıcı olabilir. Antibiyotik tedavisine başlanması bu süreyi kısaltır.

Bulaşmayı azaltmak için:

• Öksürürken ve hapşırırken ağzı ve burnu mendille kapatmak, mendili hemen atmak
• Elleri sık yıkamak. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
• Hasta kişinin, hekimin önerdiği süre boyunca okul, kreş veya işe gitmemesi
• Özellikle yenidoğanlar ve küçük bebeklerle yakın temastan kaçınmak

Boğmaca nasıl tanınır ve tedavi edilir?

MedlinePlus'a göre hekim ilk değerlendirmeyi çoğunlukla belirtilere dayanarak yapar. Tanıyı doğrulamak için burundan alınan mukus örneği laboratuvarda incelenebilir; sonuçlar zaman alabildiği için tedaviye çoğu zaman sonuç beklenmeden başlanır. Kan testlerinde lenfosit adı verilen beyaz kan hücrelerinin sayısının yükseldiği görülebilir.

NHS'e göre tedavi şöyle yürütülür:

• Antibiyotik: Belirtiler başladıktan sonraki ilk 3 hafta içinde verilen antibiyotikler hastalığın başkalarına yayılmasını önlemeye yardımcı olur. NHS, antibiyotiklerin belirtileri her zaman azaltmayabileceğini belirtir.
• Destekleyici bakım: Dinlenme, bol sıvı alma ve ateş ya da rahatsızlık için hekimin uygun gördüğü ateş düşürücüler.
• Hastane tedavisi: MedlinePlus'a göre ağır seyreden durumlarda, özellikle küçük bebeklerde hastanede yakın izlem, oksijen desteği ve damar yoluyla sıvı tedavisi gerekebilir.

Evde bakım

Hastalık evde izleniyorsa NHS'in önerdiği gibi bol dinlenmek ve yeterli sıvı almak önemlidir. Öksürük nöbetlerinin ardından kusma olabileceği için çocuğun gün içinde yeterince sıvı alıp almadığını, idrar miktarını ve beslenmesini izleyin. Nöbetlerin ne sıklıkla geldiğini, ne kadar sürdüğünü ve sırasında renk değişikliği olup olmadığını not etmek, hekimin durumu değerlendirmesini kolaylaştırır.

MedlinePlus, öksürük şuruplarının, balgam söktürücülerin ve öksürük kesicilerin boğmacada çoğu zaman yararlı olmadığını ve kullanılmaması gerektiğini belirtir. Çocuklara hekime danışmadan öksürük ilacı verilmemelidir. Bkz. Antibiyotik doğru kullanımı

Boğmaca aşısı ve korunma

Boğmacadan korunmanın temel yolu aşılamadır. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre Türkiye'de çocukluk dönemi aşı takviminde boğmaca dahil 13 hastalığa karşı rutin aşılama yapılır. Boğmaca aşısı, difteri, tetanos ve çocuk felci gibi diğer aşılarla birlikte karma aşı olarak uygulanır ve belirli aylarda tekrarlanan dozlar ile pekiştirme dozlarından oluşur. Aşıların hangi aylarda yapıldığı için bkz. Bebek aşı takvimi

NHS, gebelikte boğmaca aşısı yapılmasının, annede oluşan koruyucu antikorların bebeğe geçmesi yoluyla yenidoğanı ilk haftalarda korumaya yardımcı olduğunu belirtir. Gebelikte aşı konusunu gebelik takibinizi yapan hekiminizle konuşabilirsiniz. Bkz. Gebelik öncesi hazırlık

Aşılama ayrıntıları ülkeden ülkeye değişir. Örneğin MedlinePlus, ABD'de çocuklara iki aylıktan altı yaşına kadar beş doz karma aşı yapıldığını, ergen ve erişkinlere ise boğmacaya karşı pekiştirme aşısı önerildiğini belirtir. Türkiye'de geçerli olan, Sağlık Bakanlığı'nın ulusal aşı takvimidir; takvimdeki aşılar aile sağlığı merkezlerinde yapılır. Erişkinlerde aşı ihtiyacı için bkz. Erişkin aşılama

Aşılı kişilerde de boğmaca görülebilir; ancak hastalık genellikle daha hafif geçer. Aşı dozlarını zamanında tamamlamak hem çocuğun kendisini hem de çevresindeki bebekleri korur.