Bağırsak tıkanması (ileus): belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Bağırsak tıkanması nedir?

Sindirim kanalında yiyecekler, bağırsak duvarındaki kasların dalga şeklindeki kasılmalarıyla ilerler. MedlinePlus'a göre bağırsak tıkanması, bağırsağın kısmen ya da tamamen kapanmasıdır. Tıkanmanın üst tarafında sıvı, gaz ve bağırsak içeriği birikir; bağırsak gerilir ve şişer.

Kaynaklar iki ana tür tanımlar:

• Mekanik tıkanma: Bağırsağın içini ya da dışını fiziksel olarak kapatan bir engel vardır.
• İleus (işlevsel tıkanma): Yapısal bir engel yoktur; bağırsak kasları düzgün çalışmaz ve içerik ilerleyemez. Özellikle karın ameliyatlarından sonra, enfeksiyonlarda, bazı ilaçların etkisiyle ya da kandaki tuz-mineral dengesinin bozulduğu durumlarda görülebilir.

Tıkanma ince bağırsakta ya da kalın bağırsakta olabilir. MSD Manual'a göre ince bağırsak tıkanmalarında kusma daha erken ve belirgin olurken, kalın bağırsak tıkanmalarında karın şişliği ve dışkılayamama öne çıkabilir.

Bağırsak tıkanmasının nedenleri

Yetişkinlerde

MedlinePlus ve MSD Manual'ın saydığı başlıca mekanik nedenler şunlardır:

• Yapışıklıklar (adezyonlar): Daha önce geçirilmiş karın ameliyatlarından sonra karın içinde oluşan bant şeklindeki skar dokularıdır; bağırsağı sıkıştırabilir ya da bükebilir. MSD Manual, yetişkinlerde en sık nedenler arasında yapışıklıkları sayar.
• Fıtıklar: Bağırsağın bir bölümü karın duvarındaki zayıf bir noktadan (örneğin kasık ya da eski ameliyat yeri) dışarı çıkıp sıkışabilir. Bkz. Kasık fıtığı
• Tümörler: Özellikle kalın bağırsak kanserleri bağırsak içini daraltabilir. Bkz. Kolon kanseri belirtileri
• Volvulus (bağırsak düğümlenmesi): Bağırsağın kendi ekseni etrafında dönmesidir.
• İnvajinasyon: Bağırsağın bir bölümünün teleskop gibi bir sonraki bölümün içine girmesidir.
• İltihaplı bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı gibi durumlarda bağırsak duvarı kalınlaşıp daralabilir.
• Diğer nedenler: Sertleşmiş ve sıkışmış dışkı, yutulan yabancı cisimler, safra taşları.

Çocuklarda

MedlinePlus, bebeklerde ve çocuklarda işlevsel tıkanmanın (paralitik ileus) önemli nedenler arasında olduğunu belirtir. Enfeksiyonlar, tuz-mineral dengesizlikleri, karın ameliyatları, bağırsağa giden kan akımının azalması, karın içi enfeksiyonlar, böbrek ve akciğer hastalıkları ve narkotik grubu ağrı kesiciler ileusa yol açabilir. MedlinePlus, yenidoğanlarda bağırsak dokusunun hasar gördüğü nekrotizan enterokolit adlı ciddi bir durumun da gelişebileceğini belirtir.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre bağırsak tıkanmasında şu belirtiler görülebilir:

• Dalgalar hâlinde gelip giden, kramp tarzında karın ağrısı
• Karında şişlik, gerginlik ve dolgunluk hissi
• Bulantı ve kusma; ilerleyen durumlarda kusmuk koyu renkli ve kötü kokulu olabilir
• Gaz çıkaramama
• Dışkılayamama (tam tıkanmada) ya da kısmi tıkanmada ishal
• İştahsızlık
• Ağız kokusu

Boğulma (strangülasyon) belirtileri

MSD Manual'a göre ince bağırsak tıkanmalarının yaklaşık dörtte birinde, tıkanan bölümün kan akımı kesilir; buna strangülasyon (boğulma) denir. Kan akımı kesilen bağırsak dokusu kısa sürede zarar görebilir, delinebilir ve karın zarı iltihabına (peritonit) yol açabilir. MSD Manual'a göre kan akımı kesilen bağırsakta altı saat içinde doku ölümü (kangren) gelişebilir. Kramp tarzındaki ağrının sürekli ve çok şiddetli bir ağrıya dönüşmesi ve ateş bu tehlikeli durumu düşündürür; strangülasyon çoğu zaman acil ameliyat gerektirir.

Tanı nasıl konur?

Hekim önce yakınmaları, geçirilmiş ameliyatları ve kullanılan ilaçları sorar; karnı muayene eder. Karında şişlik, hassasiyet ya da fıtık olup olmadığına bakılır, bağırsak sesleri dinlenir. MedlinePlus ve MSD Manual'a göre şu tetkikler kullanılabilir:

• Direkt karın grafisi (röntgen): Genişlemiş bağırsak halkalarını ve bağırsak içinde birikmiş sıvı-gaz seviyelerini gösterebilir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Tıkanmanın yerini, nedenini ve kan akımının bozulup bozulmadığını daha ayrıntılı gösterir. Bkz. Tomografi nedir?
• Kan testleri: Sıvı kaybını, tuz-mineral dengesini, böbrek işlevlerini ve enfeksiyon bulgularını değerlendirmek için yapılır.
• Kontrastlı incelemeler: Bazı durumlarda ağızdan ya da makattan verilen kontrast maddeyle bağırsak görüntülenebilir.

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavi, tıkanmanın nedenine, yerine ve tam ya da kısmi olmasına göre belirlenir. Bağırsak tıkanması hastanede tedavi edilir.

Bağırsağı dinlendirme ve destek tedavisi

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre ilk adımlar şunlardır:

• Ağızdan beslenmenin kesilmesi: Bağırsağın dinlenmesi için kişi bir süre hiçbir şey yiyip içmez.
• Damar yoluyla sıvı ve tuz-mineral desteği: Kusma ve bağırsakta sıvı birikmesi nedeniyle oluşan sıvı kaybı giderilir.
• Burundan mideye tüp (nazogastrik tüp): Burundan yutak yoluyla mideye ilerletilen ince bir tüple mide ve bağırsakta biriken sıvı ve gaz boşaltılır. Bu işlem şişkinliği ve kusmayı azaltır.

Kısmi tıkanmaların ve ileusun bir bölümü bu destek tedavisiyle düzelebilir. İleusa yol açan ilaçlar gözden geçirilir, tuz-mineral dengesizlikleri düzeltilir.

Endoskopik işlemler

MSD Manual'a göre kalın bağırsağın bazı tıkanmalarında, örneğin belirli volvulus türlerinde, ameliyat yerine önce kolonoskopi ya da makattan verilen kontrastlı lavman gibi işlemlerle tıkanma açılmaya çalışılabilir. Bkz. Kolonoskopi nedir?

Ameliyat

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre şu durumlarda ameliyat gerekebilir:

• Destek tedavisine rağmen tıkanma açılmıyorsa
• Bağırsağın kan akımı bozulmuşsa (strangülasyon) ya da doku hasarı varsa
• Tıkanmaya fıtık veya tümör gibi ameliyatla giderilmesi gereken bir neden yol açıyorsa

Ameliyatta yapışıklıklar serbestleştirilebilir, fıtık onarılabilir ya da hasar görmüş bağırsak bölümü çıkarılıp sağlam uçlar birleştirilebilir. MSD Manual'a göre bazı durumlarda bağırsağın ucu geçici ya da kalıcı olarak karın duvarına ağızlaştırılır (ileostomi veya kolostomi).

Olası komplikasyonlar

Tedavi gecikirse bağırsak tıkanması ciddi sorunlara yol açabilir. MedlinePlus'ın saydığı komplikasyonlar şunlardır:

• Ağır sıvı kaybı (dehidratasyon) ve tuz-mineral dengesizlikleri
• Bağırsak delinmesi
• Karın içi enfeksiyon ve kana yayılan enfeksiyon
• Bağırsak dokusunun ölümü (kangren)
• Sarılık

MedlinePlus, sonucun büyük ölçüde tıkanmanın nedenine bağlı olduğunu belirtir. MSD Manual'a göre kan akımı kesilen bağırsakta doku hasarı birkaç saat içinde gelişebilir; bu nedenle belirtiler başladığında erken başvuru önemlidir.

Taburcu olduktan sonra ve korunma

Taburcu olurken hekiminizin önerdiği beslenme düzenine, ilaçlara ve kontrol randevularına uymak önemlidir. Ameliyatla bağırsağın bir bölümü çıkarıldıysa ya da stoma açıldıysa, bakım konusunda ayrıca bilgilendirilirsiniz.

Bağırsak tıkanmasının tüm nedenleri önlenemez. Ancak tıkanmaya yol açabilecek bazı sorunların erken fark edilmesi mümkündür:

• Kasıkta ya da eski ameliyat yerinde fark ettiğiniz şişlikleri (fıtık) hekiminize gösterin.
• Sertleşmiş dışkı da tıkanma nedenleri arasında olduğundan uzun süren kabızlık için hekime başvurun. Bkz. Kabızlık nedenleri
• Daha önce karın ameliyatı geçirdiyseniz, kramp tarzında karın ağrısı ve kusma gibi belirtileri ciddiye alın.
• Dışkılama alışkanlığınızdaki açıklanamayan değişiklikler için hekime başvurun.