Kolonoskopi nedir, nasıl yapılır, hazırlık nasıl olur?

Kolonoskopi nedir?

Kolonoskopi bir endoskopi türüdür. İşlemde kullanılan alete kolonoskop denir; bu, parmak kalınlığında, bükülebilen, ucunda ışık ve küçük bir kamera taşıyan bir tüptür. Kolonoskop makattan girilerek kalın bağırsak boyunca ilerletilir ve bağırsak duvarının görüntüsü bir ekrana aktarılır. Hekim bu sırada bağırsağın iç yüzeyini ayrıntılı olarak inceler.

Kolonoskopi yalnızca bir görüntüleme yöntemi değildir. İşlem sırasında aynı aletle:

• Şüpheli görünen alanlardan küçük doku örnekleri (biyopsi) alınabilir,
• Polip denilen küçük çıkıntılar çıkarılabilir (endoskopik polipektomi),
• Bazı kanama odakları durdurulabilir.

Bu nedenle kolonoskopi, tanı ile tedaviyi aynı oturumda birleştirebilen bir işlemdir.

Kolonoskopi hangi durumlarda yapılır?

NIDDK ve NHS kaynakları kolonoskopinin başlıca kullanım alanlarını şöyle sıralar:

• Şikâyetlerin araştırılması: Makattan kanama veya dışkıda kan görülmesi, uzun süren ishal ya da kabızlık gibi dışkılama alışkanlığındaki değişiklikler, karın ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı ya da yorgunluk.
• Polip saptanması ve çıkarılması: Kalın bağırsakta gelişen poliplerin bir kısmı zamanla kansere dönüşebilir. Bu nedenle polipler bulunduğunda çıkarılır ve laboratuvarda incelenir.
• Hastalıkların tanısı: Crohn hastalığı, ülseratif kolit, divertikül hastalığı ve kalın bağırsak kanseri gibi durumların tanısında kullanılır.
• Tarama: Herhangi bir şikâyeti olmayan kişilerde kalın bağırsak kanserini erken evrede ya da henüz kanser oluşmadan polip aşamasında yakalamak için yapılır.

NHS, kolonoskopi yapılan kişilerin çoğunda endişe verici bir bulguya rastlanmadığını da hatırlatır. Yani kolonoskopi istenmesi, mutlaka ciddi bir hastalık düşünüldüğü anlamına gelmez.

Türkiye'de kalın bağırsak kanseri taraması

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün ulusal kanser tarama programında, 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklere iki yılda bir dışkıda gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi önerilmektedir. Dışkıda gizli kan testi pozitif çıkan kişiler ileri tetkik için yönlendirilir. Ailesinde kalın bağırsak kanseri olanlar, inflamatuvar bağırsak hastalığı bulunanlar veya bazı kalıtsal sendromlar taşıyanlar için tarama daha erken yaşta ve daha sık gerekebilir; bu kararı hekiminizle birlikte vermeniz gerekir.

Kolonoskopiye hazırlık nasıl yapılır?

Kolonoskopinin başarılı geçmesi büyük ölçüde bağırsak hazırlığına bağlıdır. Bağırsakta dışkı kalırsa hekim bağırsak duvarını net göremez, küçük polipler gözden kaçabilir ve işlemin tekrarlanması gerekebilir. NHS, müshilin randevu belgesinde yazdığı şekilde içilmemesi hâlinde işlemin yapılamayabileceğini özellikle vurgular.

Hazırlık süreci merkezden merkeze değişse de genel olarak şu adımlardan oluşur:

Beslenme düzeni

İşlemden birkaç gün önce lifli gıdaların azaltılması istenir. NHS, işlemden iki gün önce sos içermeyen sade tavuk, beyaz pirinç, makarna, beyaz ekmek ve berrak çorba gibi sade yiyeceklerin tüketilmesini örnek olarak verir. Çekirdekli meyveler, kuruyemiş, tam tahıllar ve çiğ sebzeler genellikle bu dönemde kısıtlanır. İşlemden önceki gün çoğunlukla yalnızca berrak sıvılara (su, süzülmüş çorba suyu, posasız açık renkli içecekler gibi) izin verilir.

Müshil (bağırsak temizleme) ilacı

İşlemden önceki gün, merkezin verdiği müshil ilacı belirtilen saatlerde ve belirtilen miktarda içilir. Birkaç saat içinde sık ve sulu dışkılama başlar; bu beklenen bir durumdur. Bu süreçte tuvalete yakın olmak, bol berrak sıvı almak ve makat çevresindeki tahrişe karşı nazik temizlik yapmak işinizi kolaylaştırır. Dışkının sarımsı, berrak bir sıvı hâline gelmesi hazırlığın yeterli olduğuna işaret eder.

İlaçlar

Kullandığınız tüm ilaçları randevu aldığınız anda hekiminize bildirin. Özellikle kan sulandırıcılar, diyabet ilaçları ve insülin ile demir takviyeleri için özel düzenleme gerekebilir. Demir ilaçları dışkıyı koyulaştırıp görüntüyü bozabildiği için birkaç gün önce kesilmesi istenebilir. Hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin; bu kararlar hekiminizle birlikte verilmelidir. Gebeyseniz ya da gebelik olasılığınız varsa bunu da mutlaka belirtin.

Refakatçi

Sedasyon uygulanacaksa işlem sonrası sizi eve götürecek bir yakınınızın yanınızda olması gerekir. NIDDK, sedasyon sonrası araç kullanılmaması gerektiği için eve dönüşün önceden planlanmasını önerir.

İşlem günü neler olur?

Merkeze geldiğinizde önlük giymeniz istenir ve genellikle kolunuzdan bir damar yolu açılır. NHS'ye göre kolonoskopi çoğunlukla 30 ila 45 dakika sürer, ancak hazırlık ve dinlenme süresiyle birlikte merkezde yaklaşık iki saat geçirmeyi hesaba katmak gerekir.

Sedasyon ve konfor

Kolonoskopi sırasında çoğu kişi uyanıktır ya da yarı uykulu hâldedir. Damar yoluyla verilen rahatlatıcı ve ağrı kesici ilaçlar işlemi daha konforlu hâle getirir; bazı merkezlerde daha derin sedasyon veya anestezi uzmanı eşliğinde uygulama da yapılabilir. Hangi yöntemin size uygun olduğu sağlık durumunuza göre belirlenir.

İşlemin aşamaları

Genellikle sol yanınıza, dizleriniz karnınıza doğru çekili şekilde uzanırsınız. Hekim kolonoskopu makattan nazikçe ilerletir. Bağırsağın daha iyi görülebilmesi için içeri hava veya karbondioksit verilir; bu nedenle karında şişkinlik, kramp ya da gaz çıkarma isteği hissedebilirsiniz. Polip çıkarılması veya biyopsi alınması sırasında bağırsak iç yüzeyinde ağrı hissi oluşmaz, çünkü bu yüzeyde ağrıyı algılayan sinirler bulunmaz.

Kolonoskopi sonrası iyileşme

İşlem bittikten sonra sedasyonun etkisi geçene kadar bir süre gözlem altında kalırsınız. NIDDK, bu sürenin çoğunlukla 30–60 dakika olduğunu ve çoğu kişinin ertesi gün normal beslenme ve günlük yaşamına döndüğünü belirtir.

İşlemden sonra şunlar sık görülür ve genellikle kendiliğinden geçer:

• Bağırsağa verilen hava nedeniyle birkaç saat süren şişkinlik ve kramp,
• Polip alındıysa ya da biyopsi yapıldıysa bir iki gün kadar dışkıda az miktarda kan.

Sedasyon aldıysanız işlem günü araç kullanmamanız, makine çalıştırmamanız, alkol almamanız ve önemli belge imzalamamanız önerilir. NHS, sedasyon sonrası 24 saat araç kullanılmamasını öğütler.

Sonuçlar

Hekim çoğu zaman işlemden hemen sonra genel bulguları sizinle paylaşabilir. Biyopsi veya polip alındıysa patoloji sonuçlarının çıkması birkaç gün ile birkaç hafta sürebilir. Bulunan poliplerin sayısı, boyutu ve patoloji sonucu, bir sonraki kolonoskopinin ne zaman yapılacağını belirler.

Kolonoskopinin riskleri nelerdir?

Kolonoskopi genel olarak güvenli kabul edilen bir işlemdir; ancak her tıbbi girişim gibi bazı riskler taşır. NIDDK, en önemli komplikasyonları kanama ve bağırsak duvarının delinmesi (perforasyon) olarak sıralar ve kanamanın yaklaşık 10.000 işlemde 15, delinmenin ise yaklaşık 10.000 işlemde 3 oranında bildirildiğini aktarır. Sedasyon ilaçlarına bağlı tepkiler de seyrek görülen riskler arasındadır.

Kanama özellikle polip çıkarılan durumlarda görülebilir ve çoğu zaman işlem sırasında ya da kendiliğinden durur. Risklerin sizin için ne anlama geldiğini, işlemin olası yararlarıyla birlikte hekiminizle konuşabilirsiniz.

Kolonoskopiye alternatif var mı?

Bazı durumlarda dışkıda gizli kan testi, BT kolonografi (sanal kolonoskopi) veya bağırsağın yalnızca son bölümünü inceleyen sigmoidoskopi gibi yöntemler kullanılabilir. Ancak bu yöntemlerde bir bulgu çıktığında, örnek alınması ve poliplerin çıkarılması için genellikle yine kolonoskopi gerekir. Hangi yöntemin size uygun olduğuna hekiminizle birlikte karar vermelisiniz.