Psikiyatrik değerlendirme nedir, nasıl yapılır?

Psikiyatrik değerlendirme nedir?

Psikiyatrik değerlendirme, ruh sağlığı sorunlarının anlaşılmasında ve tedavinin planlanmasında ilk ve en temel adımdır. NHS'e göre ruh sağlığı değerlendirmesi, ruh sağlığı profesyonelleriyle yapılan ve ne tür bir desteğe ihtiyacınız olduğuna karar vermeye yardımcı olan bir görüşmedir; genellikle psikiyatri hekimleri tarafından yapılır.

MedlinePlus, ruh sağlığı taramasını bir ruhsal bozukluğun işaretlerini araştırmak için sorulan standart sorular olarak tanımlar ve bu soruların duygu durumu, düşünme, davranış ve bellek üzerine odaklandığını belirtir. Kısa bir tarama çoğu zaman aile hekimi tarafından yapılabilir; psikiyatrik değerlendirme ise daha kapsamlıdır.

MedlinePlus'a göre ruh sağlığı değerlendirmesi aile hekimleri, psikiyatri hekimleri, psikologlar ve ruh sağlığı alanında çalışan hemşireler ve sosyal hizmet uzmanları gibi farklı profesyoneller tarafından yapılabilir. İlaç tedavisi gerektiğinde reçeteyi hekim düzenler. Kime başvuracağınızı seçmek için bkz. Psikolog mu psikiyatrist mi?

Ne zaman gerekir?

MedlinePlus, bir ruh sağlığı değerlendirmesi gerekebileceğini düşündüren şu işaretleri sıralar:

• Çok fazla ya da çok az yemek veya uyumak
• İnsanlardan ve etkinliklerden uzaklaşmak
• Yorgunluk ve enerji eksikliği
• Çaresizlik, umutsuzluk ya da hiçbir şeyin önemi yokmuş gibi bir duygusuzluk hissi
• Her zamankinden fazla sigara, alkol ya da madde kullanmak
• Sorun yaratan ağır duygu durum dalgalanmaları
• Kafanızdan çıkaramadığınız düşünceler ve anılar

MedlinePlus'a göre çocuklarda sık öfke nöbetleri, okulda güçlükler ve kötü bir şey olacağı korkusuyla bazı davranışları tekrarlama gibi işaretlere dikkat edilmelidir. Çocuk ve ergenlerin değerlendirmesi çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanları tarafından yapılır.

MedlinePlus'a göre değerlendirme şu amaçlarla da kullanılır: olası bir ruh sağlığı sorununu belirlemek, ek değerlendirme gerekip gerekmediğine karar vermek, acil bakım gerekip gerekmediğini anlamak ve var olan bir hastalıkta tedavinin etkisini izlemek. Depresyon belirtileri için bkz. Depresyon belirtileri

Görüşmede neler konuşulur?

NHS'e göre değerlendirmede şu konular ele alınabilir:

• Ruhsal belirtileriniz ve duygusal deneyimleriniz
• Bedensel sağlığınız
• Barınma ve maddi durumunuz
• İş ve eğitim durumunuz
• İlişkileriniz ve aile yaşamınız
• Kültürel geçmişiniz
• Alkol ve madde kullanımınız
• Geçmişteki ruh sağlığı sorunlarınız
• Kendiniz ve başkaları için güvenlik
• Bakmakla yükümlü olduğunuz kişiler (çocuklar ya da yaşlı yakınlar)
• Güçlü yönleriniz ve başa çıkma yollarınız
• Gelecekle ilgili hedefleriniz

MedlinePlus'a göre sorular; duygu durumu ve duygular, uyku ve iştah, enerji ve dikkat ile alkol ya da madde kullanımı gibi konuları kapsar. Hekim soruları doğrudan sorabileceği gibi önce bir anket doldurmanızı ve ardından yanıtlarınızı konuşmayı da isteyebilir.

Görüşme sırasında hekim; konuşmanızı, düşünce akışınızı, dikkat ve belleğinizi, duygu durumunuzu da gözlemler. Bu gözlemler, sorulan sorular kadar değerlendirmenin önemli bir parçasıdır.

Muayene ve testler

MedlinePlus, ruhsal bozuklukları tanılayan bir tıbbi test bulunmadığını belirtir. Tanı, görüşme ve gözlemlere dayanır. Ancak bazı bedensel hastalıklar ruhsal belirtilere benzer yakınmalara yol açabileceği için:

• Fizik muayene yapılabilir.
• Kan testleri istenebilir. MedlinePlus'a göre kan testleri, örneğin tiroid hastalığı gibi bedensel nedenleri ortaya koymaya yardımcı olabilir. Bkz. Tiroid fonksiyon testleri
• Gerekirse dikkat, bellek ve düşünme becerilerini ayrıntılı ölçen nöropsikolojik testler ya da başka branşlara yönlendirme yapılabilir.

MedlinePlus'a göre kan alınırken hafif bir ağrı ya da morluk olabilir; bu durum çabuk geçer. Bunun dışında değerlendirmenin bilinen bir riski yoktur.

Görüşmeye nasıl hazırlanmalı?

MedlinePlus'a göre genellikle özel bir hazırlık gerekmez. Yine de NIMH ve NHS şu önerilerde bulunur:

• Sorularınızı ve kaygılarınızı yazın: NIMH'e göre görüşme süresi sınırlı olduğu için önceden not almak yararlıdır.
• İlaç listesi hazırlayın: NIMH'e göre reçeteli ve reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler, vitaminler ve takviyeler dahil kullandığınız her şeyi listeleyin.
• Aile öykünüzü öğrenin: NIMH'e göre bazı ruhsal hastalıklar ailelerde daha sık görülür; bu bilgi hekimin riskinizi değerlendirmesine yardımcı olur.
• Belirtilerinizi ayrıntılandırın: Ne zaman başladığını, ne kadar şiddetli olduğunu ve ne sıklıkla ortaya çıktığını not edin. NIMH, son dönemdeki yaşam değişikliklerini ve büyük stres kaynaklarını da paylaşmanızı önerir.
• Bir yakınınızı götürün: NHS ve NIMH'e göre güvendiğiniz bir arkadaşınızı ya da aile üyenizi yanınızda götürebilirsiniz; not almanıza ve konuşulanları hatırlamanıza yardımcı olabilir.

Genel muayene hazırlığı için bkz. Doktor randevusuna hazırlık

Gizlilik

NIMH, görüşmede paylaştığınız bilgilerin gizli olduğunu ve izniniz olmadan paylaşılamayacağını belirtir; bu nedenle hekiminize olabildiğince açık olmanızı önerir. Kendinize ya da başkasına zarar verme riski gibi durumlarda güvenliğiniz için ek adımlar atılabilir. Hasta mahremiyeti hakkında bilgi için bkz. Hasta mahremiyeti

Değerlendirmeden sonra ne olur?

NHS'e göre ruh sağlığı profesyonelleri değerlendirme sonucunu size açık bir dille anlatır, olası tanıyı ve tedavi seçeneklerini sizinle konuşur ve tedavi kararlarına sizi de dahil eder. MedlinePlus'a göre değerlendirme sonucunda hekim:

• Tedavi seçeneklerini sizinle konuşabilir,
• Başka sağlık sorunlarını araştırmak için testler isteyebilir,
• Sizi daha ayrıntılı değerlendirme için başka bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirebilir.

NIMH, her duruma uyan tek bir tedavi olmadığını; önerilen bir tedavi sizi rahatsız ediyorsa endişelerinizi dile getirmenizi ve başka seçenekler olup olmadığını sormanızı önerir. Tedavi; psikoterapi, ilaç tedavisi ya da bunların birlikte kullanılmasını içerebilir. Bkz. Psikoterapi

İzlem ve süreklilik

Değerlendirme çoğu zaman bir başlangıçtır. NHS'e göre sürekli bakım gerektiğinde adı belirlenmiş bir bakım koordinatörü ya da sorumlu sağlık çalışanı, tedavinin düzenli olarak gözden geçirilmesini ve gerektiğinde aile üyelerine yönelik desteğin planlanmasını sağlar. NHS ayrıca değerlendirme sonrasında evde yeniden okuyabileceğiniz yazılı bilgi verildiğini belirtir.

Kontrol görüşmelerinde ilacın etkilerini ve yan etkilerini, terapideki ilerlemeyi ve yaşamınızdaki değişiklikleri konuşmak, tedavinin size göre ayarlanmasına yardımcı olur. Bir randevuya gidemeyecekseniz önceden haber vermek ve yeni bir tarih almak süreklilik açısından önemlidir.

Bir yakınınız için endişeleniyorsanız

• Endişelerinizi sakin bir zamanda, suçlamadan ve somut gözlemlerinizle paylaşın.
• Bir uzmana başvurmasını cesaretlendirin; isterse randevuya birlikte gitmeyi önerin. NHS'e göre kişi değerlendirmeye bir arkadaşını, yakınını ya da haklarını savunacak bir temsilciyi götürebilir.
• Kararlarına saygı gösterin, ancak güvenliğinden endişe ediyorsanız beklemeden yardım isteyin.
• Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin.