Kısaca
Anoreksiya nervoza, kişinin kilosunu olabildiğince düşük tutma ihtiyacı hissettiği ciddi bir yeme bozukluğudur. NHS'e göre kişi yemeyi aşırı derecede kısıtlar, sağlıklı olandan çok daha düşük bir kiloya iner ve kilo almaktan yoğun bir korku duyar; çoğu zaman kendini olduğundan farklı, şişman algılar. NIMH, anoreksiyanın diğer ruh sağlığı sorunlarına göre çok yüksek ölüm oranına sahip olduğunu ve kemikler, kalp ve beyin dahil pek çok organı etkileyebildiğini vurgular. Anoreksiya bir "irade" ya da "kapris" meselesi değil, tedavi gerektiren bir hastalıktır. Psikoterapi, beslenme desteği ve tıbbi izlemle iyileşme mümkündür; ne kadar erken yardım alınırsa o kadar iyidir.
Anoreksiya nervoza nedir?
NHS anoreksiya nervozayı, kişinin kilosunu mümkün olduğunca düşük tutma ihtiyacı hissettiği bir yeme bozukluğu olarak tanımlar. NIMH'e göre anoreksiyada kişi, bozulmuş beden algısı ya da kilo alma korkusu nedeniyle yemesini ciddi biçimde kısıtlar.
NIMH iki görünüm biçiminden söz eder:
- Kısıtlayıcı tip: Kişi yediklerini aşırı derecede sınırlar ve sıklıkla yoğun egzersiz yapar.
- Tıkınma-çıkarma tipi: NIMH'e göre anoreksiyası olan bazı kişilerde tıkınırcasına yeme ve ardından kusma ya da başka yollarla "telafi etme" atakları da görülür.
Yeme bozuklukları yalnızca anoreksiyadan ibaret değildir. Tıkınırcasına yeme ve ardından telafi davranışlarıyla seyreden bulimiya nervoza da önemli bir yeme bozukluğudur. Bkz. Bulimiya nervoza
Kimlerde görülür, neden olur?
NIMH'e göre yeme bozuklukları her yaştan, her etnik kökenden, her vücut ağırlığından ve her cinsiyetten insanı etkileyebilir. Yeme bozukluklarının yalnızca genç kızlarda görüldüğü düşüncesi yanlıştır; erkeklerde ve farklı yaş gruplarında da görülebilir.
NIMH'e göre anoreksiyanın nedeni tam olarak bilinmemektedir; genetik, biyolojik, davranışsal, psikolojik ve sosyal etkenlerin bir araya gelmesinin riski artırdığı düşünülmektedir. NHS de anoreksiyaya sıklıkla depresyon ve kaygının eşlik edebildiğini belirtir. Bkz. Depresyon belirtileri
Belirtileri nelerdir?
Yeme ve egzersizle ilgili davranışlar (NHS)
- Bilerek çok fazla kilo vermek ya da kiloyu sağlıklı olandan çok daha düşük tutmak
- Öğün atlamak, çok az yemek ya da "şişmanlatıcı" görülen yiyeceklerden tamamen kaçınmak
- Ne kadar ve ne zaman yediği konusunda doğruyu söylememek, başkalarıyla yemek yemekten kaçınmak
- Zayıflığını gizlemek için bol giysiler giymek
- İştah kesici, müshil ya da idrar söktürücü ilaçları kötüye kullanmak
- Aşırı egzersiz yapmak ya da yemekten sonra kendini kusturmak
- Yemekle ilgili katı kurallar ve ritüeller geliştirmek, sürekli yemek düşünmek
- Sık sık tartılmak ve kilo kaybını olumlu görmek
Duygusal ve düşünsel belirtiler
- NHS'e göre kilo almaktan yoğun korku
- Bozulmuş beden algısı: Kişi sağlıklı kiloda ya da zayıfken bile kendini şişman görür
- Kilo kaybının ciddi olduğunu kabul etmemek
- Depresyon ve kaygı
Bedensel belirtiler (NHS)
- Yaşına ve boyuna göre çok düşük kilo
- Kadınlarda adet görmenin durması ya da genç kızlarda adetin hiç başlamaması. Bkz. Adet görememe
- Şişkinlik, kabızlık, karın ağrısı
- Baş ağrısı ve uyku sorunları
- Üşüme, baş dönmesi ve aşırı yorgunluk
- Dolaşım bozukluğu, kuru cilt, saç dökülmesi, vücutta ince tüylenme
- Cinsel istekte azalma
Yakınların fark edebileceği işaretler
NHS'e göre yakınlar şunları fark edebilir: belirgin kilo kaybı, yemek konusunda yalan söyleme, ortak yemeklerden kaçınma, çok yavaş yeme ya da yemeği çok küçük parçalara bölme, zayıflığı gizlemek için bol giysiler giyme. Çocuklarda NHS'e göre ergenlikte gecikme ve büyümede duraklama da görülebilir.
Bu konuda
Anoreksiya nervoza konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Sağlık riskleri
Anoreksiya yalnızca bir kilo sorunu değildir; uzun süreli açlık bütün vücudu etkiler. NIMH'in sıraladığı ciddi sağlık sonuçları şunlardır:
- Kemiklerin incelmesi (osteopeni ve osteoporoz). Bkz. Osteoporoz nedir?
- Kansızlık, kas kaybı ve güçsüzlük
- Ergenlikte gecikme
- Kabızlık
- Düşük tansiyon, solunum ve kalp hızının yavaşlaması
- Kalp kasında hasar
- Yorgunluk, halsizlik
- Kısırlık
- Beyin hasarı
- Çoklu organ yetmezliği
NIMH'e göre anoreksiya ölümcül olabilir; ölümlerin başlıca nedenleri açlığa bağlı tıbbi komplikasyonlar ve intihardır. Bu nedenle tedavi, ruh sağlığı desteğiyle birlikte düzenli tıbbi izlemi de içermelidir.
Tedavi nasıl yapılır?
NIMH'e göre etkili tedavi; psikoterapi, tıbbi izlem, beslenme danışmanlığı ve gerektiğinde ilaçların bir arada kullanılmasını içerir. NIMH, anoreksiyanın belirtilerini doğrudan tedavi etmek için onaylanmış bir ilaç bulunmadığını belirtir; ilaçlar daha çok eşlik eden depresyon ya da kaygı gibi durumlar için kullanılabilir.
Çocuk ve ergenlerde
NHS'e göre çocuk ve gençlerde temel yaklaşım aile terapisidir. Bu terapide çocuk, ailesi ve terapist birlikte çalışır ve anoreksiyanın aileyi nasıl etkilediği ele alınır. NHS'e göre genellikle bir yıl içinde 18–20 seans uygulanır. NHS ayrıca, ergene odaklanan bireysel psikoterapinin (12–18 ay sürebilen, 40'a kadar bireysel seans ve ek aile seansları) ve bilişsel davranışçı terapinin de seçenekler arasında olduğunu belirtir.
Erişkinlerde
NHS'e göre erişkinlerde farklı konuşma terapileri kullanılabilir. Örneğin yeme bozukluklarına yönelik bilişsel davranışçı terapi, ilk haftalarda haftada iki, sonrasında haftada bir olmak üzere 40 haftaya kadar sürebilir. NHS'in saydığı diğer seçenekler şunlardır:
- Erişkinlere yönelik Maudsley anoreksiya tedavisi: NHS'e göre ilk 10'u haftalık olmak üzere toplam 20 seanstan oluşur.
- Uzman destekli klinik yönetim: NHS'e göre 20 ya da daha fazla haftalık seanstan oluşur ve sağlıklı kiloya ulaşma hedeflerini de içerir.
- Odaklı psikodinamik terapi: NHS'e göre 40 haftaya kadar süren haftalık seanslarla yürütülür.
Hangi yöntemin uygun olduğu, kişinin durumu ve tercihleri dikkate alınarak tedavi ekibiyle birlikte belirlenir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi nedir?
Ortak bileşenler
- Beslenme desteği: NHS'e göre tedavi, uzman beslenme önerileri ve bir öğün planı içerir; vitamin ve mineral takviyesi önerilebilir.
- Tıbbi izlem: NHS'e göre tedavi sürecinde düzenli kontroller yapılır; tedavi bittikten sonra da en az yılda bir kilo kontrolü önerilir.
- Hastane tedavisi: NHS'e göre kişi çok düşük kilodaysa ya da güvenliği risk altındaysa hastanede yatarak tedavi gerekebilir.
NHS'in aktardığı terapi süreleri, iyileşmenin genellikle aylar süren bir süreç olduğunu gösterir. Tedaviye düzenli devam etmek ve ailenin destekleyici tutumu bu süreçte önemlidir.
Yakınınızda anoreksiya olduğunu düşünüyorsanız
- Endişelerinizi sakin, yargılamayan bir dille ve uygun bir zamanda konuşun; görünüşü ya da kiloyu merkeze koymak yerine kişinin nasıl hissettiğini sorun.
- Suçlamaktan, zorla yedirmeye çalışmaktan ve yemek üzerinden tartışmaktan kaçının.
- Birlikte hekime başvurmayı önerin; ilk görüşmeye eşlik etmeyi teklif edebilirsiniz.
- NHS'e göre kişi kilo kaybının ciddi olduğunu kabul etmeyebilir; sabırlı olun ve desteğinizi sürdürün.
- Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin; aile üyelerinin de destek alması yararlıdır.
Ruh sağlığı uzmanları hakkında bilgi için bkz. Psikolog mu psikiyatrist mi?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Bayılma, göğüs ağrısı, çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı
- Aşırı halsizlik, bilinç bulanıklığı ya da ayakta duramama
- Kusmada kan ya da durdurulamayan kusma
- Kişinin kendine zarar verme ya da intihar düşüncelerinden söz etmesi. Bkz. İntihar düşünceleri ve destek
Gecikmeden aile hekiminize ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvurun (NHS):
- Kendinizde ya da yakınınızda anoreksiya belirtileri fark ettiyseniz
- Hızlı ve belirgin kilo kaybı, öğün atlama ve yemekten kaçınma varsa
- Adet düzeni bozulduysa ya da durduysa
- Çocuğunuzun büyümesi duraksadıysa ya da ergenliği gecikiyorsa
- Kusturma, müshil ya da idrar söktürücü kullanımı varsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Anoreksiya yalnızca genç kızlarda mı görülür?
Hayır. NIMH'e göre yeme bozuklukları her yaştan, her cinsiyetten ve her vücut ağırlığından insanı etkileyebilir.
Anoreksiya tedavi edilebilir mi?
Evet, iyileşme mümkündür. NIMH'e göre etkili tedavi psikoterapi, tıbbi izlem ve beslenme danışmanlığını birlikte içerir. Erken yardım almak önemlidir.
Anoreksiyada aile terapisi neden önerilir?
NHS'e göre çocuk ve gençlerde aile terapisi temel yaklaşımdır; çocuk, aile ve terapist birlikte çalışarak hastalığın aileyi nasıl etkilediğini ele alır.
Anoreksiyası olan kişi neden kendini şişman görür?
NHS'e göre anoreksiyada beden algısı bozulur; kişi sağlıklı kiloda ya da zayıfken bile kendini şişman görebilir. Bu nedenle kişiyi yalnızca kilosuyla ilgili yorumlarla ikna etmeye çalışmak yerine, uzman desteği almasını teşvik etmek önemlidir.
Anoreksiya ölümcül müdür?
Olabilir. NIMH'e göre anoreksiya diğer ruh sağlığı sorunlarına göre çok yüksek ölüm oranına sahiptir; açlığa bağlı tıbbi komplikasyonlar ve intihar başlıca nedenlerdir. Bu nedenle belirtiler ciddiye alınmalıdır.
Anoreksiya için hangi doktora gidilir?
Çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına, erişkinlerde ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurulabilir. Bedensel durumun izlenmesi için çocuk doktoru ya da iç hastalıkları uzmanı da tedavi ekibinde yer alır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Adet görememe (amenore)
- Anoreksiya nervoza
- Bulimiya nervoza
- Depresyon
- Gecikmiş ergenlik
- Kaygı (anksiyete) bozukluğu
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Tıkınırcasına yeme bozukluğu
- Aile ve çift terapisi
- Bilişsel davranışçı terapi (BDT)
- Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi
- Kemik yoğunluğu ölçümü
- Psikiyatrik değerlendirme
- Psikoterapi
- Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları
- Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları
- İç Hastalıkları
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
- Ruh Sağlığı ve Hastalıkları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
