Tıkınırcasına yeme bozukluğu nedir? Belirtileri ve tedavisi

Tıkınırcasına yeme bozukluğu nedir?

NIDDK (ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü), tıkınırcasına yemeyi kısa sürede çok miktarda yiyecek yemek ve ne ya da ne kadar yediğinizi kontrol edemediğinizi hissetmek olarak tanımlar. NIDDK'ye göre bu durumun bozukluk olarak değerlendirilmesi için ataklarının en az üç ay boyunca haftada en az bir kez yaşanması gerekir.

Herkes zaman zaman, örneğin bir kutlamada, olağandan fazla yiyebilir. Tıkınırcasına yeme bozukluğunu bundan ayıran; atakların düzenli olarak tekrarlaması, kontrol kaybı hissi ve ardından gelen yoğun olumsuz duygulardır.

Bulimiyadan farkı

NIMH'e (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü) göre bulimiya nervozada da benzer yeme atakları görülür; ancak bulimiyada atakları kusma, müshil kullanımı, aç kalma ya da aşırı egzersiz gibi telafi edici davranışlar izler. Tıkınırcasına yeme bozukluğunda bu davranışlar yoktur. Bkz. Bulimiya nervoza

Belirtileri nelerdir?

NHS ve NIMH'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Kısa bir sürede, örneğin NIMH'e göre iki saat içinde, olağandışı miktarda yemek yemek
• Ataklar sırasında çok hızlı yemek
• Rahatsız edici biçimde tok hissedene kadar yemeye devam etmek
• Fiziksel olarak aç değilken yemek
• Ne kadar yediğinden utandığı için yalnız ya da gizlice yemek
• Ataktan sonra kendini depresif, suçlu, utanmış ya da kendinden tiksinmiş hissetmek
• Yeme davranışıyla ilgili belirgin sıkıntı

Bu belirtiler kişinin günlük yaşamını da etkileyebilir. NIDDK'ye göre tıkınırcasına yeme bozukluğu olan kişilerin yarısından fazlası, bu durumun sosyal yaşamlarında sorunlara yol açtığını belirtmektedir.

Ne kadar yaygındır, kimlerde görülür?

NIDDK'ye göre tıkınırcasına yeme bozukluğu ABD'de en sık görülen yeme bozukluğudur. NIDDK'nin aktardığı verilere göre ABD'de yetişkin kadınların yaklaşık yüzde 1,25'inde ve yetişkin erkeklerin yaklaşık yüzde 0,42'sinde görülür; 13–18 yaş arası gençlerde ise sıklık yaklaşık yüzde 1,6'dır. Ortalama başlangıç yaşı 25'tir.

NHS'e göre her yaştan kadın ve erkekte görülebilir, ancak çoğu zaman 20'li yaşlarda ya da daha sonra başlar. NIDDK'ye göre gençlerde ve orta yaşlılarda daha sıktır; obezitesi, özellikle ağır obezitesi olanlarda ve tip 1 ile tip 2 diyabeti olan kişilerde de sık görülür. NIMH, yeme bozukluklarının her yaştan, her vücut ağırlığından ve her cinsiyetten insanı etkileyebileceğini vurgular.

Neden olur?

Tıkınırcasına yeme bozukluğunun nedeni tam olarak bilinmemektedir. NIDDK'ye göre genler, özellikle yeme alışkanlıkları ve kiloyla ilgili düşünce ve duygular ve sosyal etkenlerin bir karışımından kaynaklanabilir.

NHS'in sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Ailede yeme bozukluğu, depresyon ya da madde kullanım sorunu öyküsü
• Kiloyla, özellikle görünüşün önemli olduğu mesleklerde aşırı uğraş
• Kaygı, düşük özsaygı, mükemmeliyetçilik ya da takıntılı eğilimler
• Geçmişte yaşanmış travmatik ya da stresli deneyimler

NIDDK de çocuklukta yaşanan aile sorunlarını ve kiloyla ilgili eleştirel yorumları risk etkenleri arasında sayar.

Sağlığa etkileri

NIDDK'ye göre tıkınırcasına yeme bozukluğu şu sağlık sorunlarıyla ilişkilidir:

• Kilo alımı ve obeziteye bağlı hastalıklar. Bkz. Obezite nedir?
• Tip 2 diyabet. Bkz. Tip 2 diyabet
• Kalp hastalıkları
• Bazı kanser türleri
• Depresyon ve kaygı
• Uyku sorunları
• Sindirim sistemi sorunları; NIMH'e göre reflü ve şişkinlik gibi
• Eklem ve kas ağrıları

Tanı nasıl konur?

NIDDK'ye göre bir ruh sağlığı profesyoneli, ruhsal belirtilerinizi ve yeme alışkanlıklarınızı sizinle konuşarak tıkınırcasına yeme bozukluğu olup olmadığını değerlendirebilir. NHS'e göre ilk adım olarak aile hekiminize başvurabilirsiniz; hekim yeme alışkanlıklarınızı ve genel sağlığınızı değerlendirir ve gerekirse sizi yeme bozuklukları konusunda uzman bir ekibe yönlendirir.

NIDDK'nin sıraladığı sağlık sorunlarıyla ilişkisi nedeniyle değerlendirme sırasında bedensel sağlığınız da gözden geçirilebilir. Eşlik eden depresyon ya da kaygı bozukluğu varsa bunlar da ele alınır. Bkz. Depresyon belirtileri

Tedavi

NHS'e göre uygun destekle iyileşmek mümkündür. NIDDK, tedavide konuşma terapisinin, davranışsal kilo verme programlarının ve ilaçların kullanılabildiğini; beslenme danışmanından da destek alınabileceğini belirtir.

Rehberli kendi kendine yardım programı

NHS'e göre tedaviye çoğu zaman rehberli bir kendi kendine yardım programıyla başlanır. Bu programda bir kendi kendine yardım kitabı ya da çevrim içi rehber, bir sağlık profesyoneliyle yapılan görüşmelerle birlikte kullanılır. Destek grupları da önerilebilir. NHS'e göre 4 hafta sonra yeterli yarar görülmezse başka tedaviler değerlendirilir.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

NHS'e göre kendi kendine yardım programı yeterli olmazsa bilişsel davranışçı terapi önerilir. Terapi çoğunlukla grup hâlinde, bazen de bire bir yapılır. NHS'e göre genellikle 20 hafta boyunca yaklaşık 20 oturum yapılır; grup oturumlarının her biri yaklaşık 90 dakika sürer. Terapide:

• Planlanmış öğünlerle düzenli bir yeme düzeni oluşturulur.
• Tıkınırcasına yemeyi tetikleyen durumlar belirlenir.
• Olumsuz beden algısıyla çalışılır.
• Yeni alışkanlıkların sürdürülmesi ve geri dönüşlerin önlenmesi hedeflenir.

NHS, tedavi sürecinde diyet yapmanın önerilmediğini, çünkü bunun durumu kötüleştirebileceğini belirtir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi ve Psikoterapi

Davranışsal kilo yönetimi ve beslenme desteği

NIDDK, tedavi seçenekleri arasında davranışsal kilo verme programlarını ve beslenme danışmanı desteğini de sayar. Bu yaklaşımların ne zaman ve nasıl uygulanacağı, NHS'in tedavi sürecinde diyet yapılmaması yönündeki uyarısı da göz önüne alınarak tedavi ekibinizle birlikte planlanmalıdır.

İlaçlar

NHS'e göre antidepresan ilaçlar tıkınırcasına yeme bozukluğunun tek tedavisi olarak verilmemelidir. Kaygı, depresyon, sosyal fobi ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi eşlik eden durumlar için terapiyle birlikte kullanılabilirler. NHS, 18 yaş altındakilere antidepresanların nadiren verildiğini belirtir. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatri hekimi karar verir.

İlk görüşmeye hazırlık ve yakınlara öneriler

Yeme alışkanlıklarını konuşmak çoğu kişiye utandırıcı gelebilir; ancak bu bir sağlık sorunudur ve yardım istemek önemli bir adımdır. Görüşmeyi kolaylaştırmak için şunları önceden not edebilirsiniz:

• Yeme ataklarının ne sıklıkla olduğu, ne kadar sürdüğü ve genellikle hangi durumlarda başladığı
• Ataklardan sonra neler hissettiğiniz
• Daha önce denediğiniz diyetler ve bunların ataklar üzerindeki etkisi
• Uyku, ruh hâli ve kaygıyla ilgili yakınmalar
• Kullandığınız ilaçlar ve bilinen hastalıklarınız

Bir yakınınızda bu durumdan şüpheleniyorsanız:

• Konuyu sakin bir zamanda, yargılamadan ve kilo ya da görünüşe odaklanmadan açın.
• Yemekle ilgili eleştirel yorumlardan kaçının; NIDDK, kiloyla ilgili eleştirel yorumları risk etkenleri arasında sayar.
• Aile hekimine başvurması için cesaretlendirin; isterse randevuya birlikte gitmeyi önerin.
• Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin.