Adet görememe (amenore) nedir? Nedenleri ve tanısı

Adet görememe nedir?

NICHD amenoreyi adet kanamasının olmaması olarak tanımlar ve iki türünü ayırır:

• Birincil (primer) amenore: Adetin hiç başlamamasıdır. NICHD'ye göre 16 yaşına gelmiş ve hiç adet görmemiş olmak bu tanıma girer. MedlinePlus ise ergenliğin diğer değişiklikleri olduğu hâlde 15 yaşından büyük olup adetin başlamamasını ölçü alır.
• İkincil (sekonder) amenore: Daha önce adet gören birinin adetlerinin kesilmesidir. NICHD'ye göre üç döngüden uzun süre adet görmemek; MedlinePlus'a göre ise düzenli adet gören birinin 6 ay ya da daha uzun süre adet görmemesi bu tanıma girer.

NICHD'ye göre gebelik, emzirme ya da menopoz dışında adet görememe genellikle başka bir sağlık sorununun işaretidir. Bu nedenle tek bir kez gecikmiş adet değil, ama tekrarlayan ya da uzayan adet görememe değerlendirilmelidir. Adetlerin düzensiz gelmesi hakkında bilgi için bkz. Adet düzensizliği neden olur?

Olası nedenler

Doğal nedenler

• Gebelik: MedlinePlus'a göre ikincil amenorenin en sık nedenidir. Adetiniz gecikti ve cinsel ilişkiniz olduysa ilk adım gebelik testidir. Bkz. Gebelik testi ne zaman yapılır?
• Emzirme
• Menopoz ve menopoza geçiş: NHS'e göre menopoza geçiş dönemi genellikle 45–55 yaşları arasında başlar. Bkz. Menopoz belirtileri

Yaşam tarzı ve kiloyla ilgili nedenler

NHS ve MedlinePlus'ın saydığı etkenler şunlardır:

• Stres ve yoğun kaygı
• Ani ve belirgin kilo kaybı ya da çok düşük vücut yağ oranı
• Fazla kilo (obezite)
• Aşırı egzersiz
• Yeme bozuklukları: MedlinePlus, anoreksiya ve bulimiyi adetin hiç başlamamasına yol açabilen durumlar arasında sayar.

İlaçlar ve doğum kontrol yöntemleri

• NHS'e göre bazı doğum kontrol yöntemleri adetleri durdurabilir. MedlinePlus'a göre bazı hormonal yöntemlerin bırakılmasından sonra da adetlerin geri gelmesi 6 ay ya da daha uzun sürebilir.
• MedlinePlus, bazı kanser ilaçlarını ve psikiyatrik ilaçları da adet görememeye yol açabilen ilaçlar arasında sayar. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın; hekiminizle konuşun.

Hormonal nedenler

• Polikistik over sendromu (PKOS): NHS'e göre adet görememenin sık nedenlerindendir. Bkz. PKOS nedir?
• Tiroid hastalıkları: Tiroid bezinin az ya da fazla çalışması adetleri etkileyebilir. Bkz. Hipotiroidi belirtileri
• Prolaktin yüksekliği ve hipofiz tümörleri: MedlinePlus'a göre hipofiz bezindeki tümörler adetleri durdurabilir; bazen görme kaybı ve baş ağrısı eşlik eder.
• Yumurtalıkların erken yetmezliği: NICHD ve MedlinePlus, yumurtalıkların erken yaşta işlevini yitirmesini nedenler arasında sayar.

Yapısal ve diğer nedenler

• Rahim içi yapışıklıklar: MedlinePlus'a göre küretaj gibi işlemler ya da ağır pelvik enfeksiyonlar sonrasında rahim içinde oluşan yapışıklıklar (Asherman sendromu) adetleri durdurabilir.
• Doğuştan yapısal farklılıklar: MedlinePlus'a göre rahim ya da vajinanın olmaması veya farklı gelişmesi, rahim ağzının tıkalı olması gibi durumlar adetin hiç başlamamasına yol açabilir.
• Genetik durumlar: MedlinePlus genetik bozuklukları da nedenler arasında sayar; bu nedenle adetin hiç başlamadığı durumlarda kromozom testi yapılabilir.
• Kronik hastalıklar: NHS kalp hastalığı ve diyabeti, MedlinePlus ise kistik fibrozis ve diğer kronik hastalıkları sayar.

MedlinePlus'a göre birincil amenoride bazı durumlarda neden bulunamayabilir.

Eşlik edebilen belirtiler

Adet görememeye neden olan duruma göre başka belirtiler de olabilir. MedlinePlus'ın saydıkları şunlardır:

• Memelerde değişiklik ya da meme ucundan süt benzeri akıntı
• Kilo artışı ya da kaybı
• Sivilce (akne)
• Yüzde ve vücutta aşırı kıllanma
• Vajinada kuruluk
• Seste kalınlaşma
• Baş ağrısı ve görme sorunları (hipofiz tümörlerinde)

Bu belirtilerden herhangi biri adet görememeye eşlik ediyorsa, bunu hekiminize mutlaka söyleyin; bu bilgiler hangi testlerin isteneceğini belirlemeye yardımcı olur.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre hekim önce sağlık öykünüzü dinler ve gerekirse kan testleri ister; bazı durumlarda ileri tetkik ya da görüntüleme için uzmana yönlendirir. MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca incelemeler şunlardır:

• Fizik muayene: Kilo, kıllanma, meme gelişimi ve gerekirse jinekolojik muayene.
• Gebelik testi: İlk ve en önemli testtir.
• Hormon testleri: Östradiol, FSH, LH, prolaktin, testosteron ve tiroid hormonları (TSH; gerektiğinde T3 ve T4).
• Görüntüleme: Pelvik ultrason; hipofiz tümörü düşünülürse beyin MR ya da tomografisi.
• Kromozom (genetik) testleri: Özellikle adetin hiç başlamadığı durumlarda.
• Progesteron testi: MedlinePlus'a göre birincil amenoride, kısa süre hormon ilacı verilip ardından kanama olup olmadığına bakılan bir test uygulanabilir.

Muayeneye giderken son adet tarihinizi, adetlerinizin önceki düzenini, kilo değişikliklerini, egzersiz alışkanlıklarınızı, kullandığınız ilaçları ve doğum kontrol yöntemini not etmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi

NHS ve MedlinePlus'a göre tedavi, adet görememenin nedenine göre planlanır. MedlinePlus'a göre pek çok durum tedaviye iyi yanıt verir ve neden ortadan kalktığında adetler çoğu zaman yeniden başlar.

Nedene göre seçenekler şunlar olabilir:

• Yaşam tarzı: NHS'e göre hekim stresi azaltma ve sağlıklı kiloya ulaşma konusunda destek verebilir. MedlinePlus'a göre yeme bozukluğuna ya da aşırı egzersize bağlı durumlarda kilonun geri kazanılması ya da egzersizin azaltılması çoğu zaman yardımcı olur.
• Hormon tedavileri: NHS'e göre PKOS'ta adetleri düzenlemek için kombine doğum kontrol hapı, menopoza geçiş döneminde ise hormon tedavisi önerilebilir.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Tiroid ya da prolaktin bozuklukları gibi durumların tedavisi.
• Cerrahi ya da diğer tedaviler: MedlinePlus'a göre yapısal sorunlarda ya da bazı tümörlerde cerrahi, gerekirse ışın tedavisi gündeme gelebilir.

Hangi tedavinin uygun olduğuna, yaşınız, gebelik isteğiniz ve altta yatan neden birlikte değerlendirilerek hekiminizle karar verilir.

Neden önemsenmeli?

NICHD, düzenli adetlerin genel sağlığın önemli bir göstergesi olduğunu belirtir. Adet görememe; gebelik isteği olanlarda yumurtlama sorununun, bazı durumlarda ise hormon bozukluklarının ya da hipofiz tümörü gibi tedavi gerektiren bir hastalığın işareti olabilir. NICHD, adet görememenin kemik kaybı gibi sağlık sonuçlarıyla ilişkili olabileceğine de dikkat çeker; kemik sağlığı için bkz. Osteoporoz nedir? Bu nedenle uzayan adet görememe ertelenmeden değerlendirilmelidir.