Tükenmişlik sendromu nedir? Belirtiler ve iş stresi

Tükenmişlik sendromu nedir?

DSÖ, 28 Mayıs 2019'da yaptığı açıklamada tükenmişliği, iş yerindeki kronik stresin başarıyla yönetilememesinden kaynaklanan bir sendrom olarak tanımlamıştır. DSÖ'ye göre tükenmişlik, ICD-11'de hastalıklar arasında değil, sağlık durumunu etkileyen etkenler bölümünde yer alır.

DSÖ'nün tanımında üç boyut öne çıkar:

1. Enerji tükenmesi ya da bitkinlik hissi
2. İşe karşı artan zihinsel mesafe, işe yönelik olumsuz ya da alaycı (sinik) duygular
3. Mesleki etkinlikte azalma, yani işte eskisi kadar etkili ve yeterli olamama hissi

DSÖ, tükenmişlik kavramının yalnızca iş ortamındaki deneyimler için kullanılması gerektiğini, yaşamın diğer alanlarındaki yorgunluk deneyimlerini tanımlamak için uygulanmaması gerektiğini özellikle vurgular. Örneğin uzun süre yakınına bakım veren birinin yaşadığı bitkinlik de son derece gerçek ve önemlidir, ancak DSÖ'nün tanımındaki "tükenmişlik" kavramı iş bağlamıyla sınırlıdır.

Tükenmişlik belirtileri

Tükenmişlik genellikle yavaş gelişir ve ilk belirtiler sıradan yorgunluk sanılabilir. Sık görülen belirtiler üç başlıkta toplanabilir:

Bitkinlik ve bedensel belirtiler

• Dinlenmeyle geçmeyen yorgunluk, sabahları işe gitmek için güç bulamama
• Uyku sorunları
• Baş ağrısı, kas gerginliği, mide yakınmaları
• Sık hastalanma hissi

NHS, uzun süreli stresin baş ağrısı, kas gerginliği, mide sorunları ve uyku ile yemek düzeninde bozulma gibi belirtilere yol açabileceğini belirtir.

İşe karşı mesafe ve olumsuz tutum

• İşe karşı ilgisizlik, anlamsızlık hissi
• Mesai arkadaşlarına, müşterilere ya da hastalara karşı alaycı, soğuk ya da tahammülsüz olma
• İşle ilgili konulardan kaçınma, işi "bir an önce bitsin" diye yapma

Verimlilikte azalma

• Dikkati toplamakta güçlük, unutkanlık
• Karar vermekte zorlanma
• Eskiden kolayca yapılan işlerin çok zaman alması
• "Ne yaparsam yapayım yetmiyor" duygusu

Tükenmişliğe yol açan iş koşulları

DSÖ'nün iş yerinde ruh sağlığına ilişkin bilgi notunda, ruh sağlığını olumsuz etkileyebilecek psikososyal riskler sıralanır. Bunlar arasında şunlar bulunur:

• Aşırı iş yükü ya da iş temposu
• Esnek olmayan, uzun ya da sosyal yaşamla uyumsuz çalışma saatleri
• İş üzerinde kontrol ve söz hakkı olmaması
• Becerilerin işle uyumsuz olması ya da yeterince kullanılamaması
• Rollerin belirsizliği
• Olumsuz iş yeri kültürü, meslektaş desteğinin yetersizliği
• Zorbalık, taciz, şiddet ve ayrımcılık
• İş güvencesizliği ve yetersiz ücret
• İş ile ev yaşamı arasındaki çatışma

Bu liste, tükenmişliğin yalnızca kişinin "dayanıklılığı" ile açıklanamayacağını gösterir. Çalışma koşulları değişmeden yalnızca bireysel önlemlerle kalıcı iyileşme sağlamak zor olabilir.

Kimler daha fazla etkilenebilir?

Tükenmişlik her meslekte görülebilir. Bununla birlikte, sürekli başkalarının ihtiyaçlarıyla ilgilenmeyi gerektiren ve duygusal yükü yüksek işlerde çalışanlar, örneğin sağlık çalışanları, öğretmenler, sosyal hizmet çalışanları ve müşteriyle yoğun temas hâlinde olanlar, daha sık zorlanabilir. Vardiyalı ya da düzensiz saatlerde çalışmak, iş dışında da sürekli ulaşılabilir olma beklentisi, iş güvencesizliği ve yeterli takdir görmeme de riski artırabilen koşullardır.

Kişisel özellikler de rol oynayabilir: Her işi kusursuz yapma beklentisi, "hayır" demekte zorlanma ve dinlenmeyi ertelemeye alışmış olmak, stresin birikmesini kolaylaştırabilir. Bu özellikler bir kusur değildir; ancak fark edildiğinde sınır koymak ve destek istemek için iyi bir başlangıç noktası olabilir.

Tükenmişlik mi, depresyon mu?

Tükenmişlik ve depresyon bazı belirtileri paylaşır: yorgunluk, isteksizlik, dikkat sorunları ve uyku bozuklukları her ikisinde de görülebilir. Ancak aralarında önemli farklar vardır:

• Kapsam: Tükenmişlik, tanımı gereği iş bağlamıyla ilişkilidir. Depresyonda ise çökkünlük ve zevk alamama yaşamın tüm alanlarına yayılır; kişi tatildeyken ya da sevdiği etkinlikleri yaparken de keyif alamaz.
• Sınıflama: DSÖ'ye göre tükenmişlik bir hastalık değil, mesleki bir olgudur. Depresyon ise tanı ve tedavi gerektiren bir ruh sağlığı bozukluğudur.
• Birliktelik: Tükenmişlik uzun sürdüğünde depresyon ve kaygı bozukluklarına zemin hazırlayabilir ya da onlarla birlikte görülebilir.

Bu ayrımı kişinin kendi başına yapması zordur. Belirtiler haftalardır sürüyor ve iş dışındaki yaşamı da etkiliyorsa bir hekim değerlendirmesi gerekir. Ayrıca tiroid hastalıkları ve kansızlık gibi bedensel sorunlar da yorgunluğa yol açabileceğinden, bunların dışlanması önemlidir.

Kişisel olarak neler yapılabilir?

Tükenmişlikle başa çıkmak çoğu zaman hem bireysel hem de iş yeri düzeyinde adımlar gerektirir. Bireysel olarak NHS'nin stres yönetimi önerilerinden yola çıkarak:

• Duygularınızı paylaşın. Güvendiğiniz biriyle konuşmak, yükü hafifletebilir.
• İşleri önceliklendirin. Her şeyi aynı anda yapmaya çalışmamak, yapılacakları önem sırasına koymak ve plan yapmak yardımcı olabilir.
• Mola verin ve sınır koyun. Mesai dışında e-postaları kontrol etmemek, öğle arasını gerçekten dinlenmeye ayırmak gibi küçük sınırlar önemlidir.
• Hareket edin. Düzenli fiziksel aktivite stresle başa çıkmayı destekler.
• Uyku ve beslenmeye özen gösterin.
• Alkol, sigara ve maddelerden uzak durun. NHS, bunların stresle başa çıkma yolu olarak kullanılmamasını özellikle vurgular.
• Değiştiremeyeceğiniz şeylere odaklanmayın. Enerjinizi etki edebileceğiniz alanlara yöneltin.

Kişisel önlemler değerlidir, ancak iş yükü ve çalışma koşulları değişmediğinde tek başına yetmeyebilir. Bu durumda iş yerindeki seçenekleri konuşmak gerekir.

İş yerinde neler değişebilir?

DSÖ, iş yerinde ruh sağlığını korumak için kurumsal düzeyde müdahaleleri önerir: esnek çalışma düzenlemeleri, şiddet ve tacizi önlemeye yönelik çerçeveler ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi bunlar arasındadır. DSÖ ayrıca yöneticilerin, çalışanlardaki duygusal sıkıntıyı fark etme, iletişim kurma ve iş kaynaklı stres etkenlerinin ruh sağlığını nasıl etkilediğini anlama konusunda eğitim almasının yararlı olduğunu belirtir.

Ruh sağlığı sorunu yaşayan çalışanlar için DSÖ'nün önerdiği uygulamalar arasında şunlar bulunur:

• Makul düzenlemeler: Esnek çalışma saatleri, ek süre tanınması, görevlerin uyarlanması ya da düzenli destekleyici görüşmeler.
• İşe dönüş programları: Bir süre çalışamayan kişilerin, klinik destekle birlikte kademeli olarak işe dönmesi.

Yöneticinizle iş yükünüzü, önceliklerinizi ve beklentileri açıkça konuşmak, kurumun insan kaynakları birimi ya da iş yeri hekimiyle görüşmek de seçenekler arasındadır.

Toparlanma süreci

Tükenmişlikten toparlanma genellikle zaman alır. Kısa bir tatil geçici rahatlama sağlasa da altta yatan koşullar değişmediyse belirtiler kısa sürede geri dönebilir. Toparlanma sürecinde gerçekçi beklentiler koymak, küçük ilerlemeleri fark etmek ve iş dışındaki yaşama, yani ilişkilere, hobilere ve dinlenmeye yeniden yer açmak önemlidir. Bazı kişiler için bu süreç, iş yaşamıyla ilgili daha büyük kararları, örneğin görev değişikliğini ya da farklı bir çalışma düzenini de gündeme getirebilir. Bu kararları acele etmeden, mümkünse güvendiğiniz kişilerle ya da bir uzmanla konuşarak vermek yararlıdır.