Transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS) nedir?

TMS nedir, nasıl etki eder?

NIMH (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü), tekrarlayan TMS'yi (rTMS) beyni tekrarlayan düşük yoğunluklu atımlarla uyarmak için bir elektromıknatıs kullanan, girişimsel olmayan bir tedavi olarak tanımlar.

Cleveland Clinic'e göre başa yerleştirilen küçük bir bobin beyne manyetik atımlar gönderir. Bu atımlar kafatasını geçerek alttaki sinir hücrelerinde elektrik sinyalleri oluşturur. Atımların düzenine bağlı olarak TMS, beynin az çalışan bölgelerini harekete geçirmeye ya da aşırı çalışan bölgelerini sakinleştirmeye yardımcı olabilir.

TMS, NIMH'in "beyin uyarım tedavileri" başlığı altında ele aldığı yöntemlerden biridir. Aynı grupta yer alan elektrokonvülsif tedaviden (EKT) farklı olarak NIMH'e göre TMS anestezi gerektirmez ve klinik ya da muayenehane ortamında uygulanabilir. Bkz. Elektrokonvülsif tedavi (EKT)

TMS türleri

Cleveland Clinic'e göre TMS'nin farklı uygulama biçimleri vardır:

• Tekrarlayan TMS (rTMS): En sık kullanılan biçimdir; seanslar 20–40 dakika sürer.
• Teta-patlama uyarımı (TBS): Daha kısa, yaklaşık 3–10 dakikalık seanslarla uygulanır.
• Derin TMS: Kask benzeri bir bobinle daha derindeki beyin bölgelerine ulaşmayı amaçlar.
• Hızlandırılmış TMS: Yaklaşık beş gün boyunca, günde birden fazla kısa seans yapılır.

Hangi durumlarda kullanılır?

NIMH ve Cleveland Clinic'e göre ABD'de TMS'nin onaylı kullanım alanları şunlardır:

• Majör depresyon: Özellikle diğer tedavilere yeterli yanıt vermeyen (tedaviye dirençli) depresyon. NIMH'e göre 2024'te 15 yaş ve üzerindeki ergenlerde depresyon tedavisi için de onay almıştır. Bkz. Depresyon tedavisi
• Depresyona eşlik eden kaygı
• Obsesif kompulsif bozukluk (OKB): NIMH'e göre 2018'de ağır OKB için onaylanmıştır. Bkz. Obsesif kompulsif bozukluk
• Migren: Cleveland Clinic'e göre auralı migren. Bkz. Migren
• Sigarayı bırakma: Kısa süreli destek amacıyla

TMS genellikle tek başına değil, ilaç tedavisi ve psikoterapiyle birlikte bir tedavi planının parçası olarak değerlendirilir. Bkz. Psikoterapi

TMS tedavi planında nerede yer alır?

Depresyon ve diğer ruhsal hastalıklarda tedavi çoğu zaman ilaçlar ve psikoterapiyle başlar. NIMH'e göre ABD'de rTMS'nin depresyondaki onaylı kullanımı, özellikle tedaviye dirençli depresyonu kapsar. Yani TMS çoğunlukla, uygun dozda ve sürede kullanılan ilaçlara ya da psikoterapiye rağmen belirtilerin yeterince düzelmediği durumlarda gündeme gelir.

TMS kararı psikiyatri hekimiyle birlikte verilir. Hekim; tanınızı, daha önce denenen tedavileri, yan etki öykünüzü, tıbbi durumunuzu ve tercihlerinizi birlikte değerlendirir. TMS'nin seçenekler arasında yer alması, diğer tedavilerin kendiliğinden bırakılması gerektiği anlamına gelmez; tedavi süresince ilaç ve psikoterapinin nasıl sürdürüleceğine hekiminiz karar verir. Hangi tedavinin size uygun olduğunu, beklenen yararlarını ve sınırlarını hekiminizle açıkça konuşun.

Elektrokonvülsif tedavi ile karşılaştırıldığında TMS'nin anestezi gerektirmemesi ve kişinin seanstan sonra olağan gününe dönebilmesi önemli farklardır; ancak iki tedavinin hangi durumda tercih edileceği kişinin durumuna göre değişir.

Kimlere uygun değildir?

Cleveland Clinic'e göre TMS şu durumlarda güvenli değildir:

• Baş ya da boyun bölgesinde metal veya elektronik implantlar bulunması (örneğin iç kulak implantı, beyin uyarıcıları, kalp pili gibi cihazlar)
• Nöbet ya da epilepsi öyküsü. Bkz. Epilepsi nedir?
• Bobinin yerleştirileceği bölgenin yakınında çıkarılamayan metal cisimler

Bu nedenle tedaviye başlamadan önce hekim ayrıntılı bir değerlendirme yapar. Vücudunuzdaki tüm implantları, geçirdiğiniz ameliyatları ve kullandığınız ilaçları bildirmeniz önemlidir. Gebelik, başka nörolojik hastalıklar ya da daha önce geçirilmiş baş yaralanmaları gibi durumlarınızı da değerlendirme sırasında hekiminizle paylaşın. Cleveland Clinic'e göre tedavi sırasında ayar amacıyla deneme atımlarının verilmesi de bu kişiye özel planlamanın bir parçasıdır.

Tedaviye hazırlık

Cleveland Clinic'e göre tedaviden önce bir sağlık profesyoneliyle görüşülür; tarama ve muayene yapılır. Özel bir hazırlık gerekmez; tedavi günlerinde normal şekilde yiyip içebilirsiniz.

Görüşmede hekiminize şunları sorabilirsiniz:

• Benim durumumda TMS neden öneriliyor, diğer seçenekler neler?
• Kaç seans ve kaç hafta sürecek?
• Seanslar sırasında ilaçlarıma devam edecek miyim?
• Beklenen yan etkiler neler, nasıl yönetilir?
• Belirtilerim yeniden ortaya çıkarsa ne yapılacak?

TMS nasıl uygulanır?

Cleveland Clinic ve NIMH'e göre seans şöyle geçer:

1. Yarı uzanmış biçimde rahat bir koltuğa oturursunuz. İşlem boyunca uyanıksınızdır.
2. Cihaz yüksek sesli tıkırtılar çıkardığı için kulak tıkacı ya da kulaklık takılır.
3. Cleveland Clinic'e göre ayar amacıyla deneme atımları verilir.
4. NIMH'e göre elektromanyetik bobin başın belirli bir bölgesine tutulur ve beynin hedeflenen bölgesine atımlar gönderilir.
5. NIMH'e göre seans sırasında başta hafif bir vurma ya da tıklama hissi duyulur.

NIMH'e göre bir seans 3 ile 40 dakika arasında sürebilir. Tedavi genellikle 4–6 hafta boyunca haftada beş gün, her gün yapılan seanslarla uygulanır. Cleveland Clinic'e göre depresyona yönelik protokollerde bu çoğunlukla toplam 30–36 seansa karşılık gelir; ancak sayı cihaza ve tanıya göre değişebilir.

Olası yan etkiler

NIMH'in sıraladığı yan etkiler şunlardır:

• Mıknatısın yerleştirildiği bölgede rahatsızlık
• İşlem sırasında kafa derisinde, çenede ya da yüz kaslarında kasılma veya karıncalanma
• Hafif baş ağrısı ya da kısa süreli sersemlik hissi
• Baş dönmesi
• Cleveland Clinic'e göre yüzde hafif seğirmeler

NIMH'e göre kurallara uyulduğunda nöbet riski düşüktür; Cleveland Clinic de nöbetin çok nadir görüldüğünü belirtir. Seans sırasında ya da sonrasında rahatsız edici bir belirti yaşarsanız tedavi ekibine söyleyin.

Tedavi sonrası

Cleveland Clinic'e göre TMS seansından sonra olağan gününüze hemen dönebilirsiniz; anestezi kullanılmadığı için ayrıca dinlenme süresi gerekmez. Cleveland Clinic'e göre belirtilerde düzelme birkaç hafta içinde görülmeye başlayabilir. Belirtiler yeniden ortaya çıkarsa bazı kişilerde idame (sürdürme) seansları yararlı olabilir.

Tedavi süresince ruh hâlinizi, uykunuzu ve günlük işlevlerinizi izlemek ve bunları hekiminizle paylaşmak, tedavinin etkisinin değerlendirilmesine yardımcı olur. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin.

Seanslara düzenli devam etmek

TMS, kısa sürede tamamlanan tek bir işlem değil, haftalara yayılan bir tedavi sürecidir. NIMH'e göre seanslar genellikle 4–6 hafta boyunca haftada beş gün yapılır. Bu nedenle:

• Seans saatlerinizi iş ve günlük yaşamınızla uyumlu olacak biçimde planlayın.
• Bir seansı kaçırmanız gerekirse tedavi ekibine önceden haber verin.
• Seanslar sırasında yaşadığınız rahatsızlıkları her seferinde paylaşın; ayarlarda değişiklik yapılabilir.
• Ruh hâlinizdeki değişiklikleri not etmeniz, tedavinin etkisinin değerlendirilmesine yardımcı olur.

Bir yakınınız TMS tedavisi alıyorsa

Tedavinin haftalara yayılması ve her gün seans gerektirmesi yorucu olabilir. Seanslara ulaşımda yardımcı olmak, günlük işleri paylaşmak ve kişinin ruh hâlindeki değişiklikleri sabırla izlemek destekleyici olabilir. Belirtilerde kötüleşme ya da kendine zarar verme düşüncesi fark ederseniz beklemeden yardım isteyin.