Epilepsi (sara) nedir? Nöbet türleri ve tedavisi

Epilepsi nedir?

Beyin hücreleri birbirleriyle küçük elektriksel uyarılarla haberleşir. Epilepside bu etkinlik zaman zaman ani ve aşırı bir boşalmaya dönüşür; bu da nöbet olarak ortaya çıkar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), epilepsiyi beynin bulaşıcı olmayan kronik bir hastalığı olarak tanımlar ve tanı için genellikle iki veya daha fazla "nedensiz" (provoke edilmemiş) nöbet geçirilmiş olmasını ölçüt olarak alır.

Halk arasında "sara" olarak da bilinen epilepsi oldukça yaygındır. DSÖ'ye göre dünyada yaklaşık 50 milyon kişi epilepsiyle yaşamaktadır. Aynı kaynak, dünya genelinde insanların %10'una kadarının hayatı boyunca bir kez nöbet geçirebileceğini belirtir. Tek bir nöbet geçirmek, her zaman epilepsi olduğu anlamına gelmez.

Nöbet belirtileri ve türleri

Nöbetin nasıl görüneceği, beynin hangi bölgesinde başladığına ve ne kadar yayıldığına bağlıdır. NHS'ye göre nöbet sırasında şunlar görülebilir:

• Vücutta katılaşma ya da tersine gevşeyip yığılma
• Ani düşme
• Kol ve bacaklarda ritmik kasılma, seğirme
• İstemsiz idrar kaçırma
• Çevrenin farkında olmama, boş bakma
• Garip koku ya da tat, uyuşma, karıncalanma, görme değişikliği, ani korku hissi gibi olağan dışı duyumlar
• Dudak şapırdatma, eşyalarla oynama gibi amaçsız hareketler

NHS, nöbetlerin çoğunlukla birkaç saniye ile birkaç dakika sürdüğünü ve kendiliğinden durduğunu belirtir.

Başlıca nöbet türleri

• Tonik-klonik nöbet: Halk arasında en çok bilinen türdür. Kişi bilincini kaybeder, vücut önce katılaşır, ardından ritmik kasılmalar başlar.
• Tonik nöbet: Kaslarda ani katılaşma görülür; kişi düşebilir, toparlanma genellikle hızlıdır.
• Atonik nöbet: Kaslar aniden gevşer ve kişi yere yığılabilir.
• Absans nöbeti: Kısa süreli dalma ve çevreyi fark etmeme şeklindedir; özellikle çocuklarda görülür ve dikkatsizlikle karıştırılabilir.
• Fokal (odaklı) nöbet: Beynin bir bölümünde başlar; olağan dışı duyumlar veya vücudun bir bölümünde istemsiz hareketlerle ortaya çıkabilir. Bilinç korunabilir ya da etkilenebilir.
• Miyoklonik nöbet: Kollarda veya bacaklarda kısa, şok gibi sıçramalar şeklindedir.

Epilepsinin nedenleri

DSÖ'ye göre epilepsi vakalarının yaklaşık yarısında belirli bir neden bulunamaz. Nedeni bilinen durumlar arasında şunlar yer alır:

• Doğum sırasında ya da öncesinde oluşan beyin hasarı
• Kalıtsal yatkınlık ve bazı genetik sendromlar
• Ağır kafa travması
• İnme ve beyin damar hastalıkları
• Menenjit ve ensefalit gibi beyin enfeksiyonları
• Beyin tümörleri

Nöbeti tetikleyebilen durumlar

Epilepsisi olan kişilerde bazı durumlar nöbet olasılığını artırabilir. Uykusuzluk, ilaç dozlarının atlanması, aşırı alkol tüketimi, stres ve bazı kişilerde yanıp sönen ışıklar sık bildirilen tetikleyicilerdendir. NHS, tetikleyicileri belirlemek için nöbet günlüğü tutulmasını önerir.

Nöbet günlüğüne her nöbetin tarihi ve saati, ne kadar sürdüğü, nöbetten önce ne yapıldığı, o gece ne kadar uyunduğu, ilaçların zamanında alınıp alınmadığı ve nöbet sonrasında nasıl bir toparlanma dönemi yaşandığı yazılabilir. Nöbetten sonra kişi bir süre yorgun, uykulu ya da kafası karışık olabilir; bu dönemin süresi ve özellikleri de hekim için değerlendirmede yol gösterici bir bilgidir.

Epilepsi kimlerde görülür?

Epilepsi her yaşta başlayabilir. Bazı türleri çocukluk döneminde ortaya çıkar ve kimi çocuklarda büyüdükçe hafifleyebilir. İleri yaşta ise inme ve diğer beyin damar hastalıkları, yeni başlayan epilepsinin önemli nedenleri arasındadır. DSÖ'ye göre epilepsi vakalarının yaklaşık dörtte biri, kafa travmalarının önlenmesi, doğum öncesi ve doğum sırasında iyi bakım, damar hastalığı risk faktörlerinin azaltılması gibi önlemlerle potansiyel olarak önlenebilir niteliktedir.

Epilepsi nasıl teşhis edilir?

Tanıda en önemli bilgi, nöbetin ayrıntılı tarifidir. Nöbeti gören bir yakının anlatımı ya da güvenli bir şekilde çekilmiş kısa bir video, hekime çok yardımcı olur. NHS'ye göre tanı sürecinde şu testler kullanılabilir:

• EEG (elektroensefalografi): Beynin elektriksel etkinliğini kaydeder.
• EKG: Bayılmaya yol açabilecek kalp ritim sorunlarını dışlamak için yapılır.
• Beyin MR veya tomografi: Beyinde yapısal bir neden olup olmadığını gösterir.
• Kan testleri: Nöbete yol açabilecek başka durumları araştırmak için yapılır.
• Genetik testler: Bazı durumlarda değerlendirilir.

NHS, epilepsi tanısının genellikle birden fazla nöbet geçirildiğinde ya da testler yeni nöbet riskinin yüksek olduğunu gösterdiğinde konduğunu belirtir. Bayılma (senkop), panik atak ve bazı kalp ritim bozuklukları nöbete benzeyebileceği için ayırıcı tanı önemlidir.

Tedavi seçenekleri

Epilepsinin tedavisinde amaç, nöbetleri olabildiğince azaltmak ve kişinin güvenli, kısıtlanmamış bir yaşam sürmesini sağlamaktır. DSÖ'ye göre epilepsiyle yaşayan kişilerin %70'e kadarı nöbet önleyici ilaçların uygun kullanımıyla nöbetsiz hâle gelebilir.

İlaç tedavisi

Tedavinin temelini nöbet önleyici (antiepileptik) ilaçlar oluşturur. Hangi ilacın seçileceği nöbet türüne, yaşa, cinsiyete, gebelik planına ve diğer sağlık sorunlarına göre hekim tarafından belirlenir. İlaçların her gün düzenli kullanılması ve hekime danışmadan bırakılmaması çok önemlidir; ilacın aniden kesilmesi nöbetleri tetikleyebilir. Uzun süren nöbetler için hekim, yakınların kullanabileceği bir acil ilaç da önerebilir.

İlaca yanıt vermeyen epilepside

Birden fazla ilaca rağmen nöbetler sürüyorsa kişi ileri değerlendirme için epilepsi konusunda deneyimli bir merkeze yönlendirilebilir. NHS'nin aktardığı seçenekler şunlardır:

• Epilepsi cerrahisi: Nöbetin başladığı beyin bölgesi belirlenebiliyorsa değerlendirilebilir.
• Vagus siniri uyarımı: Göğüs derisinin altına yerleştirilen küçük bir cihazla nöbetlerin azaltılması amaçlanır.
• Ketojenik diyet: Özellikle bazı çocuklarda, uzman gözetiminde uygulanan özel bir beslenme düzenidir.

Nöbet anında ne yapılmalı?

Nöbet geçiren birine yardım etmek için ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) önerdiği temel adımlar şunlardır:

• Sakin kalın ve kişinin yanından ayrılmayın.
• Saati not edin; nöbetin ne kadar sürdüğünü bilmek önemlidir.
• Kişi düşüyorsa yavaşça yere indirin, çevredeki sert ve keskin eşyaları uzaklaştırın.
• Başının altına ceket gibi yumuşak ve düz bir şey koyun, gözlüğünü çıkarın, boynundaki sıkı şeyleri gevşetin.
• Mümkünse kişiyi ağzı yere bakacak şekilde yan yatırın.
• Nöbet bittikten sonra dinlenmesine yardım edin ve kendine geldiğinde ne olduğunu sakince anlatın.

Yapılmaması gerekenler:

• Kişiyi tutmaya ya da hareketlerini durdurmaya çalışmayın.
• Ağzına hiçbir şey sokmayın; dilini yutma gibi bir durum söz konusu değildir.
• Nöbet sırasında ağızdan ağıza solunum yapmaya çalışmayın.
• Tamamen kendine gelene kadar yiyecek ya da su vermeyin.

Epilepsiyle yaşamak

Epilepsisi olan pek çok kişi okuluna, işine ve sosyal yaşamına devam eder. NHS'nin önerdiği bazı güvenlik adımları şunlardır: üzerinde durumunu belirten bir kart ya da bileklik taşımak, nöbet günlüğü tutmak, banyo yerine duş tercih etmek, yemek pişirme ve yüzme gibi etkinlikleri önceden planlamak. Araç kullanımı konusunda ülkelerin yasal düzenlemeleri bulunur; bu konuyu hekiminizle konuşmanız gerekir.

Gebelik planlayan kadınların bunu önceden hekimleriyle paylaşması önemlidir; NHS, bazı nöbet ilaçlarının bebeğe zarar verme riski taşıyabileceğini ve gebelikte tedavi değişikliği gerekebileceğini belirtir. İlacı kendi başınıza bırakmayın.

DSÖ, epilepsiyi çevreleyen damgalamanın ve ayrımcılığın çoğu zaman nöbetlerin kendisinden daha zor aşıldığını vurgular. Epilepsi bulaşıcı değildir ve bir zekâ sorunu ya da kişilik özelliği değildir. Doğru bilgi, epilepsisi olan kişilerin eğitim ve iş yaşamına eşit katılımını destekler.