Obsesif kompulsif bozukluk (OKB) nedir? Belirtiler ve örnekler

OKB nedir?

NHS, OKB'yi kişinin takıntılı düşünceleri ve zorlantılı davranışlarının olduğu bir ruh sağlığı sorunu olarak tanımlar. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) ise OKB'yi kontrol edilemeyen ve tekrarlayan düşünceler, tekrarlayıcı ve aşırı davranışlar ya da her ikisiyle belirgin bir bozukluk olarak açıklar.

OKB'nin temel döngüsü şöyle işler:

1. Obsesyon: İstenmeyen bir düşünce, görüntü ya da dürtü zihne gelir ("Kapıyı kilitlemeyi unuttum, eve hırsız girecek").
2. Sıkıntı: Bu düşünce yoğun kaygı, tiksinti ya da huzursuzluk yaratır.
3. Kompulsiyon: Kişi bu duyguyu azaltmak için bir davranış yapar (kapıyı defalarca kontrol etmek).
4. Geçici rahatlama: Sıkıntı kısa süreliğine azalır.
5. Döngünün güçlenmesi: Rahatlama, davranışın bir sonraki sefer yeniden yapılmasını pekiştirir ve düşünce yeniden gelir.

NHS'nin verdiği örnek bu döngüyü açıkça gösterir: Evine hırsız girmesinden korkan bir kişi, evden çıkmadan önce kilitleri tekrar tekrar kontrol etmek zorunda hissedebilir.

Sık görülen obsesyonlar

Obsesyonlar kişinin kendi değerleriyle çoğu zaman çelişir; bu yüzden utanç ve suçluluk duygusu yaratabilir. NIMH'nin sıraladığı yaygın obsesyon örnekleri şunlardır:

• Mikrop, kir ya da bulaşma korkusu
• Bir şeyi unutma, kaybetme ya da yanlış yere koyma korkusu
• Kendine ya da başkalarına zarar verme ile ilgili istenmeyen saldırgan düşünceler
• İstenmeyen cinsel ya da dini içerikli düşünceler
• Eşyaların simetrik ya da "tam olması gerektiği gibi" düzenli olması isteği

Bu düşüncelerin varlığı, kişinin onları istediği ya da onlara göre davranacağı anlamına gelmez. Tam tersine, OKB'de bu düşünceler kişiye yabancı ve rahatsız edici gelir; kişinin onları bastırmaya çalışması da düşünceleri daha sık hâle getirebilir.

Sık görülen kompulsiyonlar

Kompulsiyonlar gözle görülen davranışlar olabileceği gibi, yalnızca zihinde yapılan eylemler de olabilir. NIMH'nin örnekleri arasında şunlar yer alır:

• Aşırı temizlik ya da el yıkama
• Eşyaları belirli ve sabit bir düzende sıralama
• Kapı, ocak, elektrikli aletler gibi şeyleri tekrar tekrar kontrol etme
• Saymak, belirli sayıda tekrar yapmak
• Belirli sözcükleri ya da duaları içinden tekrarlamak

Bazı kişiler sürekli güvence arar ("Kapıyı kilitledim, değil mi?") ya da kaygı yaratan durumlardan kaçınır. Bunlar da döngünün bir parçası olarak değerlendirilir.

Titizlik mi, OKB mi?

Pek çok kişi düzenli olmayı sever ya da evden çıkarken ocağı bir kez daha kontrol eder. Bu davranışlar tek başına OKB değildir. OKB'yi ayıran özellikler şunlardır:

• Zaman: NIMH'ye göre OKB'li kişiler genellikle günde bir saatten fazla zamanlarını obsesyon ve kompulsiyonlara harcar.
• Sıkıntı: Davranışlar keyif vermez; yalnızca kaygıyı geçici olarak azaltır.
• Kontrol güçlüğü: Kişi davranışın aşırı olduğunu bilse bile durduramaz.
• İşlev kaybı: İş, okul, ilişkiler ve günlük işler belirgin biçimde etkilenir.

Bu yüzden "Ben de biraz OKB'liyim" gibi gündelik ifadeler, gerçek OKB yaşayan kişilerin deneyimini küçümseyebilir.

OKB neden olur?

OKB'nin nedeni tam olarak bilinmemektedir; birden fazla etkenin birlikte rol oynadığı düşünülür. NHS ve NIMH'nin belirttiği etkenler şunlardır:

• Aile öyküsü ve genetik: Ailede OKB bulunması riski artırabilir.
• Beyindeki farklılıklar: Beynin bazı bölgelerindeki etkinlik farklılıkları ya da serotonin sistemiyle ilgili farklılıklar araştırılmaktadır.
• Yaşam olayları: Zorbalık, istismar, yakın kaybı ya da doğum gibi önemli yaşam olayları bazı kişilerde belirtileri tetikleyebilir.
• Kişilik özellikleri: Mükemmeliyetçilik, kaygılı mizaç ya da güçlü sorumluluk duygusu olan kişilerde risk daha yüksek olabilir.

NIMH, belirtilerin herhangi bir yaşta başlayabileceğini, ancak genellikle geç çocukluk ile genç erişkinlik arasında ortaya çıktığını belirtir. NHS de OKB'nin altı yaş gibi erken bir dönemde başlayabildiğini, ancak sıklıkla ergenlik ve genç erişkinlikte belirdiğini vurgular.

OKB ile birlikte görülebilen durumlar

OKB çoğu zaman tek başına görülmez. NIMH, bazı kişilerde göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme gibi motor tiklerin ya da boğaz temizleme, burun çekme gibi ses tiklerinin eşlik edebileceğini belirtir. Depresyon ve diğer kaygı bozuklukları da OKB ile birlikte sık görülür. Uzun süren ve tedavi edilmeyen OKB, kişinin yaşam kalitesini düşürüp çökkünlüğe yol açabilir. Bu nedenle değerlendirmede eşlik eden durumların da ele alınması önemlidir.

Tanı ve tedavi

OKB tanısı, ruh sağlığı alanında çalışan bir hekimin ya da uzmanın yaptığı ayrıntılı görüşmeyle konur. Görüşmede düşüncelerin ve davranışların içeriği, günde ne kadar zaman aldığı ve yaşamı ne ölçüde etkilediği sorgulanır.

Görüşmeye hazırlanırken takıntılarınızı ve tekrarladığınız davranışları birkaç gün boyunca not almanız yararlı olabilir: Hangi durumda başladı, ne kadar sürdü, yapmasaydınız ne olacağını düşündünüz? Pek çok kişi düşüncelerinin içeriğinden utandığı için bunları anlatmakta zorlanır. Ruh sağlığı uzmanları bu tür düşüncelere aşinadır; açık konuşmak, doğru değerlendirme ve uygun tedavi için önemlidir.

Bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma ile tepki önleme NHS, OKB'de bilişsel davranışçı terapiyi (BDT) temel tedavilerden biri olarak sayar. OKB'ye özgü BDT yaklaşımı olan maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) yönteminde kişi, terapist eşliğinde, korktuğu durumla kademeli biçimde karşılaşır ve kompulsiyonu yapmadan kaygının kendiliğinden azalmasını deneyimler. NIMH, bu yöntemin belirtileri azaltmada etkili olduğunu belirtir. Süreç zorlayıcı olabilir; bu nedenle adımlar kişinin hazır olduğu hızda planlanır.

İlaç tedavisi Hekim gerekli gördüğünde serotonin sistemi üzerinden etki eden bazı antidepresanları önerebilir. NIMH, bu ilaçlarla belirtilerin düzelmeye başlamasının 8 ila 12 hafta sürebileceğini belirtir; NHS de etkinin fark edilmesinin 12 haftayı bulabileceğini vurgular. Bu yüzden erken dönemde "işe yaramıyor" diye ilacı bırakmak yerine hekimle görüşmek gerekir.

Diğer seçenekler İlk tedavilere yanıt vermeyen ağır durumlarda uzmanlar başka yaklaşımları da değerlendirebilir. Hangi yolun uygun olduğuna kişiye özel olarak hekimle birlikte karar verilir.

Günlük hayatta ve yakınlar için öneriler

• Güvence vermeyi azaltmak: Yakınların sürekli "Evet, kapıyı kilitledin" demesi kısa vadede rahatlatsa da döngüyü besleyebilir. Bunu terapistle birlikte planlı biçimde azaltmak daha yararlıdır.
• Suçlamamak: OKB bir irade zayıflığı değildir; "bırak artık" demek çoğu zaman işe yaramaz ve utancı artırır.
• Küçük ilerlemeleri fark etmek: Kontrol sayısının azalması gibi küçük adımlar önemli kazanımlardır.
• Stresi yönetmek: Stresli dönemlerde belirtiler artabilir; düzenli uyku, hareket ve destekleyici ilişkiler yararlıdır.