Migren nedir? Belirtileri, tetikleyicileri ve tedavisi

Migren nedir?

Migren sıradan bir baş ağrısından farklıdır: beyindeki sinirlerde ve damarlarda geçici değişikliklerle ilişkili, kendine özgü belirtileri olan bir sinir sistemi hastalığıdır. Ataklar arasında kişi tamamen iyi hissedebilir; ancak atak geldiğinde günlük yaşam, iş ve okul belirgin biçimde aksayabilir.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), baş ağrısı bozukluklarını sinir sisteminin en sık görülen hastalıkları arasında sayar. DSÖ verilerine göre baş ağrısı bozuklukları 2021 yılında dünya nüfusunun yaklaşık %40'ını, yani yaklaşık 3,1 milyar kişiyi etkiliyordu ve kadınlarda erkeklere göre daha sık görülüyordu. Migren bu grubun en çok iş gücü ve yaşam kalitesi kaybına yol açan türlerinden biridir.

Migrenin tam nedeni hâlâ bilinmiyor. Güncel görüş, başın sinirleri ve damarları çevresinde ağrı oluşturan iltihabi maddelerin salınmasının atak sürecinde rol oynadığı yönündedir. Bu nedenle migren "kafada bir sorun var" anlamına gelmez; beynin uyaranlara karşı daha duyarlı tepki verdiği bir yatkınlık olarak düşünülebilir.

Migren belirtileri nelerdir?

Migren atağı herkeste aynı şekilde yaşanmaz. Yine de bazı belirtiler oldukça tipiktir.

Ağrının özellikleri

• Orta ya da şiddetli düzeyde, zonklayıcı veya nabız gibi atan bir ağrı
• Çoğu zaman başın tek tarafında başlama (bazen iki tarafı da tutabilir)
• Yürümek, merdiven çıkmak gibi fiziksel hareketlerle artma
• Genellikle 4 saat ile 3 gün arasında sürme

Ağrıya eşlik edebilen belirtiler

• Bulantı ve kusma
• Işığa karşı hassasiyet (fotofobi)
• Sese karşı hassasiyet (fonofobi)
• Bazı kişilerde kokuya karşı rahatsızlık, terleme, dikkat dağınıklığı

Atak öncesi uyarıcı belirtiler

Bazı kişiler ağrı başlamadan saatler hatta iki gün kadar önce bir şeylerin değiştiğini fark eder. Bu dönemde yorgunluk, sık esneme, belirli yiyecekleri canı çekme, ruh hâli değişiklikleri, boyunda tutulma ve sık idrara çıkma görülebilir. Bu işaretleri tanımak, erken önlem almayı kolaylaştırabilir.

Auralı ve aurasız migren

Migrenli kişilerin bir bölümünde ağrıdan hemen önce ya da ağrıyla birlikte "aura" denen geçici nörolojik belirtiler ortaya çıkar. Aura genellikle görme alanında zikzak çizgiler, parlayan ışıklar veya kör noktalar şeklinde yaşanır. Bunun dışında kol ya da yüzde uyuşma ve karıncalanma, baş dönmesi veya konuşmada zorlanma da görülebilir.

Aura belirtileri tipik olarak yavaş yavaş gelişir ve bir saatten uzun sürmez. Bazı kişiler aurayı hiç ağrı olmadan da yaşayabilir. Aurasız migren ise daha sık görülen türdür; atak doğrudan ağrı ve eşlik eden belirtilerle başlar.

Aura belirtileri inme gibi ciddi durumlarla karışabilir. Daha önce hiç aura yaşamadıysanız, belirtiler ani başladıysa ya da bir saatten uzun sürdüyse bu durum mutlaka acil olarak değerlendirilmelidir.

Adetle ilişkili migren

Bazı kadınlarda ataklar adet döneminden hemen önce veya adet sırasında ortaya çıkar. Bu ataklar, diğer migren ataklarına göre daha uzun ve daha şiddetli olabilir. Hormonal dalgalanmalar bu ilişkinin olası açıklaması olarak kabul edilir; bu durum hekimle konuşulduğunda tedavi planı adet döngüsüne göre düzenlenebilir.

Migren neden olur? Risk faktörleri ve tetikleyiciler

Migrenin ortaya çıkışında hem kalıtsal yatkınlık hem de çevresel etkenler rol oynar.

Risk faktörleri

• Ailede migren öyküsü, özellikle anne, baba veya kardeşlerde migren olması
• Kadın olmak (migren kadınlarda daha sık görülür)

Sık bildirilen tetikleyiciler

• Adet dönemi ve hormonal değişiklikler
• Stres, kaygı ve depresif ruh hâli
• Yorgunluk, uykusuzluk veya uyku düzeninin bozulması
• Öğün atlamak, uzun süre aç kalmak
• Fazla kafein tüketimi ya da kafeinin aniden kesilmesi
• Alkol
• Bazı yiyecekler
• Fiziksel hareketsizlik

Tetikleyiciler kişiden kişiye değişir ve çoğu zaman tek bir etken değil, birkaçının bir araya gelmesi atağı başlatır. Bu nedenle birkaç hafta boyunca bir baş ağrısı günlüğü tutmak yararlıdır: atağın başladığı saat, süre, şiddet, o gün ne yediğiniz, ne kadar uyuduğunuz, adet dönemi ve kullandığınız ilaçlar not edildiğinde ortak noktalar daha kolay görülür. Bu kayıt, muayene sırasında hekimin de işini kolaylaştırır.

Migren nasıl teşhis edilir?

Migrenin tanısı genellikle ayrıntılı bir hasta öyküsüne ve muayeneye dayanır. Hekim ağrının yerini, niteliğini, süresini, ne sıklıkla tekrarladığını, eşlik eden belirtileri ve ailede benzer şikâyet olup olmadığını sorar. Nörolojik muayene ile başka bir hastalığı düşündüren bulgu olup olmadığı değerlendirilir.

Migreni doğrulayan tek bir kan testi veya görüntüleme yöntemi yoktur. Beyin MR'ı ya da tomografi gibi tetkikler, ağrının özellikleri alışılmışın dışındaysa veya başka bir nedenden şüphelenildiğinde istenir. Tetkik gerekip gerekmediğine muayeneyi yapan hekim karar verir.

Migren tedavisi nasıl yapılır?

Migreni tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz yoktur; ancak atakları hafifletmek ve sıklığını azaltmak için farklı seçenekler bulunur. Tedavi iki ana başlıkta ele alınır.

Atak sırasında kullanılan tedaviler

Atak tedavisinin amacı ağrıyı ve eşlik eden belirtileri olabildiğince hızlı azaltmaktır. Hekim, atağın şiddetine ve kişinin sağlık durumuna göre şu gruplardan birini veya birkaçını önerebilir:

• Basit ağrı kesiciler
• Migrene özgü ilaç grupları (örneğin triptanlar ve gepantlar)
• Bulantı ve kusmayı azaltan ilaçlar

Bu ilaçların çoğu, atağın başında alındığında daha iyi sonuç verir. Hangi ilacın, ne zaman ve hangi sıklıkta kullanılacağı mutlaka hekimle birlikte belirlenmelidir. Atak sırasında karanlık ve sessiz bir odada uzanmak da pek çok kişiye iyi gelir.

Koruyucu (önleyici) tedavi

Ataklar sık, uzun veya günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa hekim, ataklar olmasa da düzenli kullanılan koruyucu bir tedavi önerebilir. Bu amaçla bazı tansiyon ilaçları (beta blokerler), bazı antidepresanlar ve bazı epilepsi ilaçları kullanılabilir. İlaç dışı yöntemler arasında gevşeme teknikleri, bilişsel davranışçı terapi ve akupunktur sayılabilir. Bazı kişilerde B2 vitamini (riboflavin) de hekim önerisiyle değerlendirilebilir.

İlaç aşırı kullanımı baş ağrısı

Ağrı kesicilerin çok sık kullanılması, zamanla baş ağrısını tetikleyen bir kısır döngüye yol açabilir. Buna "ilaç aşırı kullanımı baş ağrısı" denir. DSÖ, bu durumun bazı toplumlarda nüfusun %5'ine kadarını etkileyebildiğini ve kadınlarda daha sık görüldüğünü belirtir. Bu tür baş ağrısı çoğu zaman ayın yarısından fazlasında görülür ve sabah uyanırken daha kötü olabilir. Ağrı kesiciye giderek daha sık ihtiyaç duyuyorsanız bunu hekiminizle konuşmanız önemlidir.

Migrenle yaşamak: atakları azaltmaya yardımcı alışkanlıklar

İlaç tedavisi kadar günlük alışkanlıklar da migrenin seyrini etkiler. Aşağıdaki öneriler herkes için uygulanabilir, genel kabul görmüş adımlardır:

• Düzenli uyku: Her gün benzer saatlerde yatıp kalkmak, hafta sonu bile bu düzeni çok bozmamak
• Düzenli öğün: Öğün atlamamak, uzun süre aç kalmamak
• Yeterli sıvı: Gün içinde yeterli su içmek
• Kafein ve alkole dikkat: Kafeini ölçülü tüketmek, alkolü sınırlamak
• Hareket: Düzenli, orta yoğunlukta egzersiz yapmak
• Stres yönetimi: Nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri, kısa molalar
• Sağlıklı kilo: Sağlıklı bir vücut ağırlığını korumak
• Tetikleyici takibi: Günlükte belirlenen tetikleyicilerden mümkün olduğunca kaçınmak

Migren işyerinde ve okulda da zorluklar yaratabilir. Gerektiğinde ekran parlaklığını azaltmak, düzenli mola vermek ve atak planınızı yakın çevrenizle paylaşmak işleri kolaylaştırabilir.