Kısaca
Elektrokonvülsif tedavi (EKT), genel anestezi ve kas gevşetici ilaçlar verildikten sonra, kafa derisine yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla beyne kısa süreli ve kontrollü bir elektrik akımı verilerek beyinde kısa bir nöbet etkinliği oluşturulan bir tedavi yöntemidir. Halk arasında "elektroşok" olarak da bilinir; günümüzde anestezi ve kas gevşetici ilaçlar eşliğinde, çoğunlukla hastanede uygulanır. MedlinePlus'a göre EKT en sık ağır depresyonda kullanılır; NIMH'e göre genellikle diğer tedavilerle düzelme sağlanamadığında ya da yaşamı tehdit eden durumlar nedeniyle hızlı yanıt gerektiğinde gündeme gelir. NIMH'in saydığı en yaygın yan etkiler baş ağrısı, mide rahatsızlığı, kas ağrıları, bellek kaybı ve yönelim bozukluğu ya da bilinç bulanıklığıdır. Tedavi kararı, sağlık durumunuz ve kaygılarınız hekiminizle konuşularak ve onamınız alınarak verilir.
Elektrokonvülsif tedavi nedir?
NIMH (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü), EKT'yi ciddi ruhsal hastalıkları tedavi etmek için elektrik akımıyla beyinde nöbet etkinliği oluşturan, kesi gerektirmeyen bir işlem olarak tanımlar. NIMH'e göre EKT, depresyonda kullanım geçmişi en uzun olan ve en yaygın kullanılan beyin uyarım tedavilerinden biridir. NIMH, EKT'yi "beyin uyarım tedavileri" başlığı altında, transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS) gibi yöntemlerle birlikte ele alır. Bkz. Transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS)
MedlinePlus'a göre EKT çoğunlukla hastanede, kişi genel anestezi altında uyurken uygulanır; anestezi ilacı ağrı hissedilmesini önler. Nöbetin tüm vücuda yayılmasını önleyen bir ilaç da verildiği için işlem sırasında el ve ayaklar yalnızca hafifçe hareket eder. MedlinePlus, hekimlerin nöbet etkinliğinin beynin kendini yeniden düzenlemesine yardımcı olarak belirtileri hafifletebileceğini düşündüğünü belirtir.
Hangi durumlarda uygulanır?
MedlinePlus'a göre EKT depresyonun, en sık da ağır depresyonun tedavisinde kullanılır; özellikle şu kişilerde gündeme gelebilir:
- Depresyona sanrılar ya da başka psikotik belirtilerin eşlik ettiği kişiler
- Gebe olan ve ağır depresyon yaşayan kişiler
- Antidepresan ilaçları kullanamayan kişiler
- Antidepresan ilaçlara tam yanıt vermeyen kişiler
NIMH'e göre EKT genellikle psikoterapi ya da ilaç gibi diğer tedavilerle düzelme sağlanamadığında düşünülür. NIMH, EKT için iki ölçütten birinin karşılanması gerektiğini belirtir: ağır ve tedaviye dirençli depresyon ya da kişinin katatoni (hareket edememe veya dış dünyaya tepki verememe), intihar düşünceleri veya yetersiz beslenme gibi yaşamı tehdit eden durumlar nedeniyle hızlı yanıta ihtiyaç duyması. NIMH'e göre EKT, ilaçlar işe yaramadığında, tolere edilemediğinde ya da bedensel hastalıklar nedeniyle uygun olmadığında da etkili olabilir; bu durum yaşlı erişkinlerde sık görülür.
MedlinePlus'a göre daha seyrek olarak mani (bipolar bozuklukta aşırı taşkınlık dönemi), katatoni (hareket ve tepki vermede belirgin azalmayla seyreden bir durum) ve diğer tedavilere yanıt vermeyen psikozda da kullanılabilir. NIMH'e göre ABD'de FDA, EKT'nin depresyon ya da bipolar bozukluğu olan 13 yaş ve üzerindeki kişilerde ağır depresif dönemlerin tedavisinde kullanılmasına izin vermiştir; şizofreni, şizoaffektif bozukluk ve manide de kullanıldığı olmuştur.
Depresyon ve bipolar bozukluk hakkında bilgi için bkz. Depresyon tedavisi ve Bipolar bozukluk
Tedavi kararı ve onam
MedlinePlus'a göre bazı tıbbi durumlar EKT'ye bağlı yan etki riskini artırır; bu nedenle EKT'nin sizin için uygun olup olmadığına karar verirken sağlık sorunlarınızı ve kaygılarınızı hekiminizle konuşmanız önerilir. NIMH de tedaviye başlamadan önce elektrotların başa nasıl yerleştirileceğini ve elektrik atımlarının süresini (atım genişliğini) hekimle konuşmanın önemli olduğunu belirtir. Her tıbbi işlemde olduğu gibi kişinin tedavi hakkında bilgilendirilmesi ve onam vermesi gerekir. Bkz. Aydınlatılmış onam nedir?
Karar sürecinde hekiminize şunları sorabilirsiniz:
- Benim durumumda EKT neden öneriliyor, başka seçenekler neler?
- Kaç seans planlanıyor, ne sıklıkla yapılacak?
- Elektrotlar başın tek tarafına mı, iki tarafına mı yerleştirilecek?
- Beklenen yan etkiler neler, bellek sorunları ne kadar sürebilir?
- Tedavi sırasında ilaçlarım değişecek mi?
- Tedavi bittikten sonra neler yapılacak?
Tedaviye hazırlık
EKT genel anestezi altında yapılır. Bkz. Genel anestezi nedir?
- MedlinePlus'a göre genel anestezi uygulanacağı için EKT'den önce yiyip içmemeniz istenir; açlık süresini ekip size bildirir.
- MedlinePlus, tedavi sabahı günlük ilaçlarınızı alıp almayacağınızı hekiminize sormanızı önerir. Kullandığınız tüm ilaçları ve bilinen hastalıklarınızı ekibe bildirin.
- MedlinePlus'a göre sizi eve araçla götürecek bir yetişkini önceden ayarlamanız gerekir.
- Tedavi süreci boyunca bir yakınınızın size destek olması, randevuların ve günlük işlerin düzenlenmesini kolaylaştırır.
EKT nasıl uygulanır?
MedlinePlus ve NIMH'e göre işlem şu adımlarla yapılır:
- Kısa etkili bir genel anestezi ilacıyla kısa süreliğine uyutulursunuz; NIMH'e göre hareketi önlemek için damar yoluyla kas gevşetici de verilir.
- Kafa derinize elektrotlar yerleştirilir. MedlinePlus'a göre bunlardan ikisi beyin etkinliğini izlemek, diğer ikisi akımı vermek için kullanılır.
- Siz uyurken başınıza az miktarda elektrik akımı verilir ve beyinde nöbet etkinliği oluşur. MedlinePlus'a göre bu etkinlik yaklaşık 40 saniye sürer; NIMH bir dakikadan kısa sürdüğünü belirtir. NIMH'e göre çoğu zaman bir kol ya da bacağa tansiyon manşonu takılarak kas gevşeticinin o uzva ulaşması engellenir; bu uzvun hareketi, nöbet etkinliğinin yeterli olduğunu doğrulamaya yarar.
- MedlinePlus'a göre tedaviden birkaç dakika sonra uyanırsınız ve tedaviyi hatırlamazsınız. Ardından derlenme alanına alınırsınız; sağlık ekibi sizi burada yakından izler ve toparlandığınızda eve gidebilirsiniz.
- NIMH'e göre kişi işlemden 5–10 dakika sonra uyanır; anestezinin etkisi geçerken önce sersemlik hissedebilir, ancak yaklaşık bir saat sonra genellikle dikkati yerine gelir ve olağan etkinliklerine dönebilir.
Kaç seans yapılır?
MedlinePlus'a göre EKT genellikle 2–5 günde bir uygulanır ve toplam 6–12 seans sürer; bazen daha fazla seans gerekir. NIMH de tipik bir tedavi sürecinin, belirtiler düzelene kadar haftada üç kez yapıldığını ve bunun çoğunlukla 6–12 seans içinde gerçekleştiğini belirtir. Seans sayısı kişinin yanıtına göre belirlenir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
EKT'nin günümüzdeki uygulaması
MedlinePlus'a göre EKT, kısmen bellek sorunlarına yol açabilmesi nedeniyle olumsuz bir üne sahip olmuştur. Aynı kaynağa göre EKT'nin 1930'larda kullanılmaya başlanmasından bu yana işlemde kullanılan elektrik dozu belirgin biçimde azaltılmıştır; ayrıca elektrot başın yalnızca bir tarafına yerleştirilerek (unilateral EKT) uygulanabilmektedir. Bu değişiklikler, bellek kaybı dahil yan etkileri büyük ölçüde azaltmıştır. NIMH de günümüzde kullanılan çok kısa atımlı cihazların bellek kaybı gibi bilişsel yan etkileri azaltmaya yardımcı olduğunu belirtir.
NIMH'e göre EKT, antidepresan ilaçlara göre daha hızlı etki göstermeye başlar; etkisi genellikle tedavinin ilk haftası içinde başlar. Aynı kaynağa göre EKT alan kişiler sıklıkla antidepresan ya da duygu durum dengeleyici ilaç da kullanır. Her tedavide olduğu gibi EKT'ye verilen yanıt da kişiden kişiye farklı olabilir; ruh hâlinizdeki değişiklikleri ve yan etkileri tedavi ekibinizle paylaşın.
Olası yan etkiler ve riskler
MedlinePlus, EKT'nin genel olarak güvenli olduğunu ancak yine de bazı yan etkilere yol açabileceğini belirtir. MedlinePlus ve NIMH'in sıraladığı yan etkiler şunlardır:
- Bilinç bulanıklığı ve yönelim bozukluğu: MedlinePlus'a göre genellikle kısa sürer.
- Bellek sorunları: MedlinePlus'a göre bellek kaybı görülebilir; ancak işlemin yapıldığı dönemin ötesine uzanan kalıcı bellek kaybı yaygın değildir. NIMH'e göre özellikle tedavi dönemine ait anılarda kayıp olabilir; bellek sorunları bazen daha ağır olsa da genellikle EKT kürünün bitiminden sonraki günler ve haftalar içinde düzelir. Bellek sorunları elektrotların başın iki yanına yerleştirildiği (bilateral) uygulamada tek tarafa yerleştirildiği (unilateral) uygulamaya göre daha sık görülür ve günümüzde kullanılan çok kısa atımlı cihazlar bellek kaybı gibi bilişsel yan etkileri azaltmaya yardımcı olur.
- Baş ağrısı
- Kas ağrıları
- Bulantı, mide rahatsızlığı
- Tansiyon düşüklüğü ya da yüksekliği
- Hızlı kalp atımı (taşikardi) ya da başka kalp sorunları
NIMH, EKT'nin anesteziye ve nöbet oluşturulmasına bağlı yan etki riskleri taşıdığını belirtir. MedlinePlus'a göre bazı tıbbi durumlar yan etki riskini artırır; sağlık sorunlarınızı tedavi öncesinde hekiminize anlatın. Yan etkileriniz ağırlaşırsa ya da sizi kaygılandırıyorsa tedavi ekibinize söyleyin.
Tedavi sonrası
MedlinePlus'a göre işlemden sonra derlenme alanında sağlık ekibi tarafından yakından izlenirsiniz ve toparlandığınızda eve gidebilirsiniz. Eve dönüşte sizi bir yetişkinin araçla götürmesi gerekir. MedlinePlus'a göre bazı kişiler EKT'den sonra hafif bilinç bulanıklığı ve baş ağrısı yaşar; bu belirtilerin kısa sürmesi beklenir. Bu nedenle tedavi günlerinde araç kullanma ve dikkat gerektiren işler konusunda ekibinizin önerilerine uyun.
MedlinePlus'a göre başarılı bir EKT kürünün ardından yeni bir depresyon döneminin riskini azaltmak için ilaç ya da daha seyrek aralıklarla EKT uygulanır. NIMH'e göre de elde edilen düzelmeyi sürdürmek ve belirtilerin geri dönme olasılığını azaltmak için genellikle antidepresan ilaç, idame EKT ya da ikisiyle izlem tedavisi gerekir. İdame EKT kişinin ihtiyacına göre değişir; haftada bir seanstan birkaç ayda bir seansa kadar uzanabilir. Psikiyatri kontrollerinize düzenli olarak devam edin.
Bir yakınınız EKT alacaksa
EKT süreci hem tedavi gören kişi hem de yakınları için kaygı verici olabilir. Bu süreçte yakınlar şu konularda destek olabilir:
- Hekimle yapılan görüşmelere, kişi isterse, birlikte katılarak soruların yanıtlarını not almak
- Tedavi günlerinde hastaneye gidiş ve dönüşü planlamak; MedlinePlus'a göre kişiyi eve bir yetişkinin araçla götürmesi gerekir
- Tedavi günlerinde kişinin dinlenmesine olanak tanımak ve günlük işleri paylaşmak
- Kısa süreli unutkanlık ya da bilinç bulanıklığı fark edildiğinde sabırlı olmak ve bunu tedavi ekibine iletmek
- Ruh hâlindeki olumlu ya da olumsuz değişiklikleri gözlemleyip ekiple paylaşmak
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleri veya planları. Bkz. İntihar düşünceleri ve destek
- Tedavi sonrasında göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bilinç bulanıklığının giderek artması
Tedavi ekibinize haber verin:
- Geçmeyen ya da giderek artan baş ağrısı, bulantı
- Bellek sorunlarının günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkilemesi
- Ruh hâlinizde yeniden kötüleşme
- İlaçlarınızla ilgili sorular ya da yan etkiler
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
EKT acı verir mi?
MedlinePlus'a göre EKT genel anestezi altında yapılır; kişi işlem sırasında uyur ve anestezi ağrı hissedilmesini önler. NIMH de anestezinin kişinin ağrı ya da elektrik atımlarını hissetmemesini sağladığını belirtir. Sonrasında baş ağrısı ve kas ağrısı gibi yan etkiler olabilir; MedlinePlus'a göre hafif bilinç bulanıklığı ve baş ağrısının kısa sürmesi beklenir.
EKT hafızayı kalıcı olarak bozar mı?
MedlinePlus'a göre bellek kaybı görülebilir, ancak işlemin yapıldığı dönemin ötesine uzanan kalıcı bellek kaybı yaygın değildir. NIMH'e göre bellek sorunları genellikle EKT kürünün bitiminden sonraki günler ve haftalar içinde düzelir; tek taraflı elektrot yerleşimi ve çok kısa atımlı cihazlar bilişsel yan etkileri azaltmaya yardımcı olur.
EKT kaç seans sürer?
MedlinePlus'a göre genellikle 2–5 günde bir olmak üzere toplam 6–12 seans uygulanır; bazen daha fazla seans gerekir. NIMH'e göre tipik bir kür, belirtiler düzelene kadar haftada üç kez uygulanır.
EKT sonrasında ilaç kullanmam gerekir mi?
MedlinePlus'a göre yeni bir hastalık döneminin önlenmesi için ilaç tedavisi ya da daha seyrek aralıklarla EKT sürdürülebilir. Planı psikiyatri hekiminiz belirler.
Tedavinin etkisi ne zaman görülür?
Bu kişiden kişiye değişir. NIMH'e göre EKT antidepresan ilaçlardan daha hızlı etki göstermeye başlar ve etkisi genellikle tedavinin ilk haftası içinde başlar; tedavi, belirtiler düzelene kadar sürdürülür ve bu çoğunlukla 6–12 seans içinde gerçekleşir. Ruh hâlinizdeki değişiklikleri ekibinizle düzenli olarak paylaşın.
EKT ile TMS arasındaki fark nedir?
NIMH'e göre EKT genel anestezi altında beyinde nöbet etkinliği oluşturur ve uyarım beyinde yaygındır. Tekrarlayan TMS (rTMS) ise başa doğrudan elektrik vermek yerine düşük yoğunluklu manyetik atımlarla beynin belirli bir bölgesini uyarır, anestezi gerektirmez ve klinik ya da muayenehane ortamında yapılabilir. NIMH'e göre rTMS'deki uyarım EKT'dekinden daha hafif olduğu için çoğunlukla nöbet etkinliği oluşmaz; nöbet olasılığı bulunsa da düşüktür.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
