Şok dalga tedavisi (ESWT) nedir? Kimlere ve nasıl uygulanır?

Şok dalga tedavisi nedir?

NICE'a göre ESWT, bir cihazın ses (akustik) şok dalgalarını ciltten geçirerek etkilenen bölgeye ilettiği, vücuda girişim gerektirmeyen bir tedavidir. Cihazın doğru yere yerleştirilmesi için ultrason yönlendirmesi kullanılabilir. NHS de bu yöntemi, bir makine yardımıyla ayağa yüksek enerjili ses dalgaları verilmesi olarak tanımlar.

NICE, tedavinin tendon sorunlarında nasıl etki gösterdiğinin, yani etki mekanizmasının bilinmediğini belirtir. OrthoInfo'ya göre Aşil tendinitinde yapılan son çalışmalar, özellikle eksantrik egzersizler gibi diğer ameliyatsız tedavilerle birlikte uygulandığında ağrı ve işlevde iyileşme göstermiştir; ancak rutin kullanımı için güçlü öneriler yapılabilmesi için daha fazla bilgiye ihtiyaç vardır. Fizik tedavi hakkında genel bilgi için Fizik tedavi nedir? yazısına bakabilirsiniz.

ESWL ile karıştırılmamalı

Böbrek taşlarının kırılmasında kullanılan ESWL de şok dalgalarıyla çalışır; ancak orada amaç taşların parçalanmasıdır. Böbrek taşı tedavisi hakkında bilgi için Böbrek taşı kırma yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.

Hangi durumlarda kullanılır?

Kaynaklarda şok dalga tedavisinin gündeme geldiği başlıca durumlar şunlardır:

• Topuk ağrısı (plantar fasiit, topuk dikeni): NHS'e göre fizik tedavi ve ayak sağlığı uzmanının önerdiği tedaviler işe yaramadığında, steroid iğnesine bir seçenek olarak ve cerrahiye yönlendirmeden önce düşünülebilir. NICE, inatçı plantar fasiitte bu yöntemi değerlendirmiştir. Bkz. Topuk dikeni
• Aşil tendiniti: OrthoInfo, şok dalga tedavisini Aşil tendinitinde ameliyatsız tedavi seçenekleri arasında sayar ve ameliyattan önce düşünülebilecek bir seçenek olabileceğini belirtir. Bkz. Aşil tendiniti
• Tenisçi dirseği: OrthoInfo, şok dalga tedavisini tenisçi dirseğinde ameliyatsız seçenekler arasında sayar; ancak pek çok hekimin bu yöntemi hâlâ deneysel kabul ettiğini, bazı kaynakların ise etkili olabileceğini gösterdiğini belirtir. Bkz. Tenisçi dirseği

Şok dalga tedavisi genellikle ilk tercih edilen tedavi değildir. NICE'ın plantar fasiitle ilgili raporunda ameliyatsız (konservatif) tedaviler olarak dinlenme, buz, ağrı kesiciler, tabanlık gibi ortezler, fizik tedavi, eksantrik egzersiz ve germe ile steroid iğnesi sayılır. Şok dalga tedavisi, bu yöntemlere rağmen düzelmeyen, uzun süren yakınmalarda gündeme gelir. Benzer tendon sorunları için Golfçü dirseği yazısına da bakabilirsiniz.

Tedavi basamakları içinde şok dalga tedavisinin yeri

Tendon ve bağ dokusu ağrılarında tedavi genellikle basamaklı bir yaklaşımla planlanır. Kaynaklarda tarif edilen sıralama kabaca şöyledir:

1. Öz bakım ve etkinlik düzenlemesi: NHS'e göre topuk ağrısında dinlenme, buz uygulaması, topuğu iyi destekleyen ayakkabılar, germe egzersizleri, yüzme gibi düşük etkili etkinlikler ve gerekirse kilo verme ilk adımlardır. NHS, ağrı kendi kendine bakımla 2 hafta içinde düzelmezse aile hekimine başvurulmasını önerir.
2. Fizik tedavi ve destekler: NICE'a göre plantar fasiitte tabanlık gibi ortezler, fizik tedavi, eksantrik egzersizler ve germe programları ameliyatsız tedavinin parçasıdır. OrthoInfo da Aşil tendinitinde ve tenisçi dirseğinde fizik tedavi ve egzersizleri temel tedavi olarak sayar.
3. İğne tedavileri ya da şok dalga tedavisi: NHS'e göre bu yöntemler işe yaramadığında steroid iğnesi ya da şok dalga tedavisi gündeme gelebilir.
4. Cerrahi: NHS'e göre daha seyrek olarak, diğer tedavilere rağmen düzelmeyen durumlarda ameliyat seçeneğini konuşmak için uzmana yönlendirme yapılabilir.

Bu sıralama herkes için aynı değildir; hekiminiz yakınmalarınızın süresine, şiddetine ve günlük yaşamınıza etkisine göre size uygun planı belirler.

Tedaviden önce

Şok dalga tedavisine karar vermeden önce hekim ağrının nedenini muayene ve gerektiğinde ek tetkiklerle değerlendirir.

NICE, bu tedaviyi uygulayan hekimlerin hastaların tedavinin etkinliğine ilişkin belirsizliği anlamalarını sağlamasını ve yazılı bilgi vermesini önerir. Bu nedenle tedavi öncesinde şu soruları sormanız yararlı olabilir:

• Bu tedavi benim durumumda neden öneriliyor, başka seçenekler nelerdir?
• Kaç seans uygulanacak ve seanslar ne sıklıkla yapılacak?
• Uygulama sırasında ağrı hissedecek miyim, uyuşturma yapılacak mı?
• Olası yan etkiler nelerdir?
• Tedaviden sonra nelere dikkat etmeliyim, egzersizlerime devam edecek miyim?

Kullandığınız ilaçları ve sağlık sorunlarınızı hekiminize söyleyin; tedavinin sizin için uygun olup olmadığını hekiminiz değerlendirir.

Nasıl uygulanır?

NICE'a göre şok dalga tedavisi şöyle uygulanır:

• Cihazın yerleştirilmesi: Cihazın başlığı ağrılı bölgenin üzerine yerleştirilir. Doğru yerin bulunması için ultrason yönlendirmesinden yararlanılabilir.
• Seans sayısı: NICE'a göre ESWT tek ya da birkaç seans hâlinde uygulanabilir.
• Enerji düzeyi: NICE'a göre farklı enerji düzeyleri kullanılabilir.
• Uyuşturma: NICE'a göre yüksek enerjili ESWT ağrılı olabileceği için lokal anestezi (bölgesel uyuşturma) yapılabilir. NICE, uyuşturmanın tedavinin sonucunu etkileyebileceğine dair kanıtlar bulunduğunu da belirtir.

OrthoInfo, Aşil tendinitinde yüksek enerjili tedavinin tek seansta yapılabildiğini ancak lokal ya da genel anestezi gerektirdiğini; düşük enerjili tedavinin ise 3–4 seanstan oluştuğunu ve lokal anestezi gerektirmediğini belirtir. Uygulama sırasında rahatsızlık hissederseniz uygulayıcıya söyleyin.

Tedaviden sonra

NICE'a göre ESWT, kesi gerektirmeyen (non-invaziv) bir tedavidir. Tedaviden sonra şu noktalara dikkat edilmesi önerilir:

• NICE'ın değerlendirdiği çalışmalarda bazı kişilerde tedavi sonrasında zonklayıcı ağrı, ciltte kızarıklık ya da uygulama bölgesinde şişlik bildirilmiştir.
• Hekiminizin ya da fizyoterapistinizin etkinliklerle ilgili önerilerine uyun.
• Germe ve güçlendirme egzersizlerinize, tabanlık ya da destek kullanımı gibi diğer önerilere devam edin. OrthoInfo, Aşil tendinitinde şok dalga tedavisinin eksantrik egzersizler gibi diğer ameliyatsız tedavilerle birlikte uygulandığında daha iyi sonuç bildirildiğini belirtir.

NICE'a göre bu tedavide temel amaç belirtilerin hafiflemesidir. NICE'ın değerlendirdiği çalışmalarda sonuçlar genellikle tedaviden 3 ay sonra ölçülmüştür. Bu süreçte ağrınızdaki değişiklikleri ve günlük etkinliklerinizi not almanız, kontrol muayenesinde hekiminizle birlikte değerlendirme yapmanızı kolaylaştırır.

Olası yan etkiler ve riskler

NICE'a göre inatçı plantar fasiitte şok dalga tedavisine ilişkin kanıtlar önemli bir güvenlik sorununa işaret etmemektedir. NICE'ın değerlendirdiği çalışmalarda bildirilen yan etkiler şunlardır:

• Tedavi sırasında ağrı
• Tedavi sonrasında zonklayıcı ağrı
• Ciltte kızarıklık
• Uygulama bölgesinde şişlik

NICE'ın danıştığı uzmanlar ayrıca morarma, ağrı ve ciltte yerel hasarı olası yan etkiler arasında saymış; plantar fasyanın yırtılması ya da çevre yumuşak dokuların zarar görmesi nedeniyle durumun kötüleşmesini kuramsal bir risk olarak belirtmiştir. OrthoInfo ise Aşil tendinitinde ESWT'nin düşük riskli olduğunu ve komplikasyonunun az olduğunu belirtir. Ancak NICE, tedavinin etkinliğine ilişkin kanıtların tutarsız olduğunu ve çalışmalarda belirgin bir plasebo etkisi görüldüğünü vurgular. NICE bu nedenle yöntemin klinik yönetim, onam ve sonuçların izlenmesi ya da araştırma için özel düzenlemelerle kullanılmasını önermiştir. Yani şok dalga tedavisinin herkeste yarar sağlaması beklenmemelidir; tedavi kararı, olası yararlar ve belirsizlikler hekiminizle konuşularak verilmelidir.